DHIMASHO-LA’AANTA NAFTA

QODOBBO HORDHAC AH

1. Doodda dhexdeeda waxaa faa’iido leh in wada hadalka lagu hago su’aalo si wanaagsan loo doortay, kuwaas oo qofka doodaya u horseeda gunaanadka la doonayo iyadoo aan si toos ah loogu sheegin. Habkani wuxuu yareeyaa “waji-luminta” oo mararka qaarkood caqabad ku noqon karta dood faa’iido leh. Tani si gaar ah ayay run ugu tahay doodda xaaladda dhimashada, halkaas oo geerida qof la jeclaa ay qofka ka hor istaagi karto inuu si deggan u miisaamo caddaynta. Su’aalahan soo socda waa tusaalooyin:

a) Sidee loo odhan karaa Masiixu dhimasho-la’aanta iftiimiyey (2 Tim. 1:10) haddii aadanuhu dhimasho-la’aan ahaa tan iyo Aadan?

b) Sidee dhimasho-la’aanta loo raadin karaa (Rooma 2:7) haddii ay hadda qofku hore u leeyahay?

c) Haddii Aadan lahaa naf aan dhimanayn, maxaa beerta looga saaray si uusan “weligiis u noolaan”? (Bil. 3:22).

d) Haddii nafaha kuwa xaqa ahi dhimashada kaddib samada tagaan, maxaa sarakicid loogu baahan yahay? (Jawaabta caadiga ahi waa, “si loo xukumo,” laakiin taas macnaheedu wuxuu noqonayaa in nafaha marka hore la abaalmariyo dabadeedna la xukumo!)

2. Caqiidada nafta aan dhimanayn waxay burburisaa doodaha ay qorayaasha Axdiga Cusub ku xaqiijiyaan sarakicidda kuwii dhintay.

a) “Haddii Masiix aan la sara kicin... markaas kuwii Masiixa ku dhex hurday way lumeen.” (1 Kor. 15:17,18). Sidee quduusiintan dhintay loogu odhan karaa way hurdaan haddii nafahoodu (oo la yidhaahdo iyaga dhabta ahi) samada joogaan? Sideese loo odhan karaa way lumi lahaayeen haddii Masiix aan la sara kicin, haddii nafahooda aan dhimanayn ay durba farxad tagaan marka ay dhintaan?

b) Rasuul Bawlos wuxuu yidhi, “Haddii aan sida dadka Efesos uga dagaallamay xayawaan, maxay ii taraysaa, haddii kuwii dhintay aan la sara kicin?” (1 Kor. 15:32). Haddii naftu aanay dhimanayn oo ay jidhka ka go’an ku raaxaysan karto barwaaqada samada, maxaa rasuulku xoogga u saarayaa “haddii kuwii dhintay aan la sara kicin”? Maxaa jidhka looga welwelayaa haddii naftu jidh la’aantiis ku farxi karto?

BILOWGII 35:18 — “...iyadoo nafteedu ka sii baxaysay (waayo way dhimatay)...”

Dhibaatada: Waxaa aayaddan laga doodaa in marka qofku dhinto naftu ka baxdo. Maaddaama ay meel u baxdo, waxaa la yidhaahdaa meeshaasi waa samada ama jahannamada.

Xalka:

1. In la yidhaahdo nafta qof dhimanaya way baxaysaa waxba kama sheegayo in naftu aanay dhimanayn ama meesha ay u baxdo, haddii ay meel u baxdoba.

2. Hadalka maalinlaha ah waxaa caadi ah in la yidhaahdo “Hebel araggii isha midig ayuu waayay” ama “shilkii kaddib maqalkiisii ayuu waayay.” Hadalladaasi ma tusayaan in araggii meel kale loo qaaday ama maqalkii hoy kale tegay. Sidoo kale “nafteedu way sii baxaysay” micnaheedu ma aha in naftu samada, jahannamada ama meel kale tagtay. Hadalku wuxuu la mid yahay “nolosheedu way sii yaraanaysay.”

3. Erayga Cibraaniga ah “nephesh” ee halkan lagu turjumay “naf” waxaa boqol meelood oo kale lagu turjumay “nolol”; tusaale Bax. 4:19; 21:23; 21:30.

1 SAMUU’EEL 28 — SAAXIRADDII ENDOR

Dhibaatada: Ruux-raacayaasha ayaa cutubkan u adeegsada taageero Qorniin ah fikradda ah in dadka nool ay la xidhiidhi karaan nafaha “kuwii tegay”.

Xalka:

1. Cutubkani caddayn uma aha “samada-tagid” iyo caqiidada nafta aan dhimanayn midna.

a) Samuu’eel, oo ahaa nin xaq ah, wuxuu “kor uga soo baxay” dhulka; samada kama uu soo degin (aay. 15).

b) Haweeneydu waxay aragtay nin waayeel ah, ee ma ay arag naf aan la taaban karin (aay. 14).

c) Samuu’eel wuxuu yidhi, “Maxaad ii dhibtay...?” Tani waxay tusaysaa inuusan ku raaxaysanayn barwaaqada samada, balse uu ku jiray hurdada dhimashada (cf. Ayuub 3:17; Wacd. 9:5,10; Yoox. 11 gaar ahaan aay. 11,24,25,44).

2. Qaar waxay soo jeediyeen in dhacdada Samuu’eel ay ahayd kulan ruuxeed been-abuur ah. Caddaymaha sida caadiga ah la bixiyo waa kuwan:

a) Boqorku waxba ma arag.

b) Haweeneydu waxay sheegtay inay aragtay nin waayeel ah oo go’ huwan (aay. 14). Sharaxaaddani way guud ahayd. Samuu’eel ma isaga keliya ayaa ahaa nin waayeel ah oo go’ xidha?

c) Samuu’eel waxaa lagu aasay Raamaah, ee Endor laguma aasin (1 Sam. 25:1). Si kastaba, sharaxaaddan inkastoo ay u muuqan karto macquul lama aqbali karo, sababtoo ah ma sharxi karto waxsii-sheegyadii uu Samuu’eel sameeyey ee aayadda 19.

3. Sharaxaad ka qancisa badan dhacdooyinka cutubkan waa tan:

a) Ilaah ayaa munaasabaddaas Samuu’eel soo sara kiciyey si nacaska loogu canaanto nacasnimadiisa.

b) Tani waxay sharxaysaa waxsii-sheegyadii saxda ahaa ee aayadaha 15–19, iyo yaabkii haweeneyda, markii “ay cod weyn ku qaylisay” (aay. 12), iyadoo si kedis ah ula kulantay Samuu’eel aanay filayn.

4. Laba diidmo oo sharaxaaddan ka dhan ah waa in la tixgeliyaa:

a) Ilaah ma soo sara kicin lahaa Samuu’eel xaaladdan kaddib markii uu Israa’iil ku amray: “Ha u jeesanina kuwa jinniyada la tashada, hana doondoonina saaxiriinta, si aydaan ugu nijaasoobin. Anigu waxaan ahay Rabbiga Ilaahiinna” (Laaw. 19:31)? Ilaah wuxuu haweeneyda u adeegsan karay sida uu u adeegsaday nebiga beenta ah ee Beytel (1 Boq. 13). Taasi kama dhigayso inuu ansixiyey hawsha haweeneyda, sida xusitaanka Beelsebuub ee Ciise (Mat. 12:27) ama fikraddii Farrisiinta ee Luukos 16:19–31 aanay u ansixin caqiidooyinkaas.

b) Samuu’eel waxaa lagu aasay Raamaah, ma aha Endor oo sarakiciddu ka dhacday. Jawaabtu waa in Ilaah aanu wax dhib ah kala kulmin inuu Samuu’eel Endor ka soo ururiyo, sida aanu dhib ugu qabin inuu Filibos ka qaado jidkii Qasa oo geeyo Asdood (Fal. 8:39–40).

1 Saa’uul Ilaah wuxuu ku ciqaabay dhimasho: “Saa’uul sidaasuu ugu dhintay xadgudubkiisii uu Rabbiga ku xadgudbay, xataa eraygii Rabbiga oo uusan dhawrin, iyo weliba inuu talo weydiistay qof jinni la tashada; Rabbigana ma uu weydiin. Sidaas daraaddeed Rabbigu wuu dilay, boqortooyadiina wuxuu u wareejiyey Daa’uud ina Yesay.” (1 Taariikh. 10:13,14).

1 BOQORRADII 17:21 — “...Rabbiyow Ilaahayow, waan ku baryayaaye, ilmahan naftiisu mar kale ha ku soo noqoto.”

Dhibaatada: Kuwa ay dooddu ku adkaato ayaa mararka qaarkood aayaddan u adeegsada inay ku caddeeyaan dhimasho-la’aanta nafta. Waxaa la doodaa in markii nafta ilmuhu ka tagtay, shakhsiyaddiisa aan dhimanayn ay samada tagtay.

Xalka:

1. Aayaddu ma odhanayso mana tilmaamayso in nafta laga hadlayo ay aan-dhimasho lahayd ama samada tagtay. Fikradahaas waa in dibadda laga soo geliyo aayadda; aayaddu taageero uma hayso.

2. Magac-u-yaalka “isaga” wuxuu tilmaamayaa jidhkii aan noolayn. Haddii ilmaha dhabta ahi ahaa naf aan dhimanayn oo ku dhex deggan jidh dhimanaya oo dhulka ah, markaas magac-u-yaalku wuxuu tilmaami lahaa nafta, laakiin halkan wuxuu tilmaamayaa jidhka.

3. Ma ahayn ilmaha laftiisa kii baxay, mana ahayn ilmaha kii “soo noqday”. Ilmuhu wuu dhintay. Wuxuu dhintay markii noloshu ka luntay, wuxuuna noqday mid nool markii nolosha loo soo celiyey. Erayga Cibraaniga “nephesh” ee halkan “naf” loo turjumay waxaa “nolol” loogu turjumay Bil. 9:4; Laaw. 17:11; Sharc. 12:23.

4. Haddii sida qaar sheegaan nafta ilmuhu isla markiiba barwaaqada samada tagtay, miyaysan ka fiicnaan lahayn nebigu inuu nafta halkaas uga daayo farxadda samada halkii uu ugu soo celin lahaa dhibaatada nolosha dhulka iyo suurtagalnimada in mustaqbalka dabka jahannamada loo diro?

WACDIYIHII 12:7 — “Ruuxuna wuxuu ku noqon doonaa Ilaahii bixiyey.”

Dhibaatada: Aayaddan waxaa loo xigtaa caddayn ah in ruuxa (ama nafta) aan dhimanayn ee aadanuhu jidhka ka baxo marka la dhinto oo Ilaah u noqdo.

Xalka:

1. Aayaddu ma kala saarayso ruux “wanaagsan” iyo ruux “xun”.

2. Haddii ruuxu Ilaah ku noqonayo, waa inuu Ilaah ka yimid. Laakiin yaa odhanaya qofku wuxuu lahaa jiritaan miyir leh ka hor intuusan noloshan dhulka bilaabin? Sidaas darteed ma jirto sabab laga filayo jiritaan miyir leh marka noloshan dhammaato.

3. Erayga “ruux” (Cib. “ruach”) waa isla erayga Wacd. 3:19 (halkaas “neef” loo turjumay). Yaa ku doodaya in xayawaanku leeyihiin, ama yihiin, “ruuxyo” aan dhimanayn?

4. Qoraaga Wacdiyuhu si cad ayuu u baraa dhimashada aadanaha. (Eeg Wacd. 9:5,6,10; 3:19,20).

MATAYOS 10:28 — “Ha ka baqina kuwa jidhka dila, laakiin aan karin inay nafta dilaan; balse ka baqa kan kara inuu nafta iyo jidhkaba jahannamada ku baabbi’iyo.”

Dhibaatada: Bentekostiga iyo Evangelicals ayaa aayaddan u xigta caddaynta aasaasiga ah in aadanuhu dhab ahaan yahay naf aan la baabbi’in karin oo jidh dhuleed loo huwiyey.

Xalka:

1. “Ka baqa kan kara inuu jidhka iyo naftaba jahannamada ku baabbi’iyo” waxay caddayn u tahay in nafta la baabbi’in karo, sidaas darteedna aanay dhimasho-la’aan ahayn.

2. Maaddaama nafta iyo jidhkaba lagu baabbi’in karo jahannamada (“Gehenna” — qashin-qubkii ka baxsanaa derbiyada Yeruusaalem), tani waxay muujinaysaa in naftu sida jidhka oo kale u baabbi’i karto, labadaba isla meel ayaa lagu baabbi’in karaa. Tani ma tahay waxa qofka rumaysan nafta aan dhimanayn uu ka doonayo aayaddan?

3. Maxaa loola jeedaa “aan karin inay nafta dilaan”? Si fudud: “Ha ka baqina kuwa jidhka dila, laakiin aan si kama dambays ah oo dhammaystiran idiin baabbi’in karin.” Xerta nolosheedu waxay “Masiixa kula qarsoon tahay Ilaah” (Kol. 3:3); in kastoo dadku jidhka dili karaan, sarakicidda nolosha ayaa jidhka dib loogu siin doonaa (eeg Kol. 3:4).

4. Erayga Giriigga “psuche” ee aayaddan “naf” loo turjumay wuxuu leeyahay macnaha “nolol”. Mat. 16:25 “psuche” waxaa loo turjumay “nolol”: “Ku alla kii doonaya inuu naftiisa [psuche] badbaadiyo wuu lumin doonaa, kii naftiisa [psuche] daraadday u lumiyaana wuu heli doonaa.” R.S.V. aayadda 26 wuxuu “psuche” u turjumaa “life”: “Maxay nin u taraysaa haddii uu dunida oo dhan helo oo noloshiisa lumiyo?” Isku ekaanshaha macnaha guud wuxuu tusayaa in Mat. 10:28 “nolol” lagu fahmo halkii “naf”.

1 Mararka qaarkood waxaa la doodaa in “destroy” (baabbi’i) loola jeedo “dhibaateyn” ama “cadaabid”, balse aanay ahayn dabar-goyn. Erayga Giriigga “apollu” ee “destroy” loo turjumay wuxuu ka dhigan yahay “si buuxda u baabbi’i”. Ethelbert W. Bullinger, A Critical Lexicon and Concordance to the English and Greek Testament (London: Samuel Bagster and Sons Ltd., 1957), p. 220. Meelaha A.V. “apollu” ku turjumay “destroy” wax tilmaam ah oo cadaab joogto ah lagama helayo (tusaale Mat. 2:13; 12:14; 21:41; 22:7; 27:20).

2 Waxaa iska cad in haddii erayada “naf aan dhimanayn” lagu beddelo “nolol” tixraacan, natiijadu noqon lahayd wax aan macquul ahayn.

LUUKOS 16:19–31 — NINKII TAJIRKA AHAA IYO LAASAROS

Dhibaatada: Tani waa aayad si joogto ah kooxo diimeed badan u xigtaan si ay u caddeeyaan in nafaha kuwii dhintay ay jahannamada ku cadaabmaan ama samada ku raaxaystaan.

Xalka:

1. Waxaa xusid mudan in sheekadani aanay xusin samada iyo “nafaha” midna.

2. Maaddaama qaybtan loo xigto inay tahay sharaxaad eray-eray ah oo dhacdooyin dhab ah (ee aan masaallo ahayn), waxaa faa’iido leh in la muujiyo in xataa qofka rumaysan nafta aan dhimanayn aanu u qaadan karin si eray-eray ah. Caddayntu waa tan:

a) Qoraalku wuxuu ka hadlayaa jidhadh, ma aha nafaha: indho, laab (aay. 23), caarada farta iyo carrabka (aay. 24).

b) Nafaha waxaa lagu sheegaa inay yihiin wax aan maaddi ahayn, jidhka maaddiga ahna qabriga laga tago. Haddaba sidee Laasaros, haddii uu naf keliya ahaa, malaa’iguhu u qaadi karaan? (aay. 22).

c) Qoraalku wuxuu leeyahay god weyn ayaa u dhexeeya Ibraahim iyo ninka taajirka ah, haddana way is arki karaan oo wada hadli karaan (aay. 26). Godkaas weyn ma eray-eray baa loo qaadanayaa?

d) Samadu ma dhab ahaan meel ay dadka farxadda ku jira iyo kuwa jahannamada ku xanuunsanayaan isku wada hadli karaan baa?

e) Sidee Laasaros si eray-eray ah laabta Ibraahim ugu geli karaa? Ibraahim, sida hadda jirta, shaki la’aan wuu dhintay oo weli abaalmarintiisa ma helin (Cib. 11:8,13,39,40).

3. Mararka qaarkood waxaa la yidhaahdaa masaalladu waa sheekooyin fudud, sidaas darteedna waa in si “fudud” — eray-eray — loo akhriyaa; markaas Laasaros iyo ninka taajirka ahi waa dad taariikhi ah, dhacdaduna sida qoran bay u dhacday. Aragtidan hadallada Macallinka ee masaallada ma taageeraan:

a) “Idinka waxaa laydin siiyey inaad garataan qarsoodiga boqortooyada Ilaah; kuwa dibadda jooga wax walba masaallo ayaa loogu sameeyaa; si ay iyagoo arkaya u arkaan oo aanay u garan, iyagoo maqlayana u maqlaan oo aanay u fahmin...” (Mark. 4:11,12).

b) “Masaal la’aantiisna waxba ulama hadlin; markay keligood ahaayeen ayuu wax walba xertiisa u fasiray.” (Mark. 4:34).

4. Waxaa xoogga la saaraa erayada “waxaa jiray nin taajir ah” si loo muujiyo in hadalku taariikhi yahay. Laakiin Luukos 16:1 masaalkii wakiilkii aan xaqa ahayn wuxuu ku bilaabmaa isla qaab hadal. Masaalkaasna ma eray-eray baa loo qaadanayaa? (Qaab la mid ah waxaa laga helaa masaallo kale — eeg Luuk. 12:16).

5. Qaar waxay diidaan in Ciise fikrad qaldan oo Farrisiintu haysteen u adeegsado saldhig waxbarid. Laakiin runnimada ama beennimada faahfaahinta sheekada masaalku ma aha qodobka; casharka sheekadu gudbinayso ayaa ah ujeeddada. Ciise wuxuu xusaa Beelsebuub, “sayidka duqsiyada”, laakiin taasi macnaheedu ma aha inuu rumaysnaa “sayid duqsi” dhab ah (Mat. 12:27).

6. Diidmo kale ayaa ah in Ciise aanu si cad ugu yeedhin sheekadan “masaal”. Diidmadani ma adka, sababtoo ah 26-ka masaal ee Injiilka Luukos lagu qoray, 11 keliya ayaa si toos ah loogu magacaabay masaallo.

7. Kooxo sida Church of Christ waxay qabaan in kuwa aan rumaysnayn ay hades tagaan (dhinaca bidix ee hades la qaybiyey), halka sanam-caabudayaashu toos u tagaan harada dabka. Waa in la tilmaamaa in aragtidani Ibraahim gelinayso harada dabka ee aan hades ahayn, waayo Ibraahim “dadkiisii baa lagu daray” (Bil. 25:8), dadkiisuna waxay ahaayeen sanam-caabudayaal (Yash. 24:2).

8. Si ay u taageeraan fasiraaddooda Luukos 16, wadaaddada Church of Christ waxay sheegaan jidhadhku weligood hades ma galaan. Sheegashadaasi waa khalad. Fal. 2:27,31 wuxuu xiganayaa Sab. 16:10, halka erayga Cibraaniga “sheol” loogu turjumay “hell”. Isbarbardhigga Cibraaniga ee aayadda 10 wuxuu tusayaa in “naftayda jahannamada kama tegi doontid” la mid yahay “Quduuskaagana uma oggolaan doontid inuu qudhun arko.” Sidaas darteed “naftayda” waxay la mid tahay “Quduuska”; jidhadh ayaa hades la dhigaa.

9. Inkastoo su’aasha ugu weyn ay tahay in aayadahani taageeraan dhimasho-la’aanta nafta iyo in samadu tahay goobta abaalmarinta kuwa xaqa ah, waxaa faa’iido leh in la sharxo micnaha masaalku. Fasiraad la soo jeediyey waa tan:

Aay. 14–15 — Farrisiintu waxay Ciise ku jeesjeesaan kaddib markuu weeraray maaddi-jeclaysiga. Farrisiintu dibadda waxay caan ku ahaayeen nolol adag oo is-xakamayn ah, laakiin Ciise wuxuu tilmaamay damacooda hunguriga ah.

Aay. 16 — Farrisiinta iyo Sadukiintu muddo dheer ayay si qadhaadh ugu muransanaayeen dhaqanka afka iyo kan qoran. Hab-dhaqankoodu wuxuu cashuur-qaadayaasha, dembiilayaasha iyo “fasalka Laasaros” ka reebay cuntada ruuxiga ah ee wadaaddada sare laga rabay inay bixiyaan. Waxay qaadeen furihii aqoonta (Luuk. 11:52,46). Laakiin markii Yooxanaa yimid boqortooyada ayaa la wacdiyey, qof walbana wuxuu xoog u galay. (Eeg Luuk. 7:29,30). Xataa Farrisiinta iyo Sadukiinta, oo shaki la’aan doonayay boqortooyo ay iyagu kaga muuqdaan, waxay u baxeen inay Yooxanaa maqlaan. Waxaa lagu canaantay inay yihiin “farcan jilbisyo”, waxaana lagu yidhi “midho toobad u qalma dhala” (Mat. 3:2,7–10).

Aay. 17 — Si aan loo malayn in dalabaadkii Ilaah ee dadka ay dabcayeen markii boqortooyada la barayay oo qof walba ku riixayay inuu galo, Ciise wuxuu yidhi: “Waxaa ka fudud in samada iyo dhulku idlaan intii hal xaraf oo sharciga ka dhici lahaa.”

Aay. 18 — Ciise wuxuu tusaale ahaan soo qaataa sharciga ku saabsan sinada, isagoo sidaas ku canaananaya noloshii dabacsanayd ee Sadukiinta.

Aay. 19 — Weedha “wuxuu xidhnaan jiray” waxaa lagu qoray qaabka falka oo muujinaya caado joogto ah. Midabka guduudan Qorniinka waxaa loo adeegsadaa dharka wadaaddada (Bax. 39:2,24,29), dharka boqortooyada (Xaak. 8:26; Esteer 8:15), Muujintii 18:16-na wuxuu la xidhiidhaa hodantinimada. Marada wanaagsan ee linen-ka ah si weyn ayaa loogu isticmaalay dharka wadaaddada sida eefodka, khamiiska, duubka iyo koofiyadda (Bax. 39); Muujintii 18:16-na linen-ku waa astaan hodantinimo. Hal koox oo Israa’iil ka mid ah ayaa caado ahaan guduud iyo linen xidhan jirtay, maalin kastana si raaxo leh u noolayd — fasalka wadaaddada sare ee Sadukiinta. Kayafas ayaa u badan inuu ahaa ninka taajirka ah ee aan magaciisa la sheegin.

Aay. 20 — Laasaros waa qofka keliya ee masaallada Ciise magaciisa lagu sheegay, taas oo soo jeedinaysa inuu dhegaystayaasha yaqaanneen. Waxaa suurtagal ah in masaalkan la bixiyey kaddib markii Ciise helay warka dhimashada saaxiibkiis Laasaros. Masaalka waxaa lagu sheegay Bereeya, bari ka xigta Urdun, Beytabara agteeda (halka uu ka helay warka dhimashada Laasaros; Yoox. 11:6 cf. 10:40; 1:28). Beytabara ilaa Beytaniya waxay ahayd safar hal maalin ah. Laasaros wuxuu matalayay Yuhuuddii maalintaas oo dhan; xataa jajabkii ugu yaraa ee kibista nolosha ayaa looga diiday miiska ninka taajirka ah — fasalka wadaaddada sare, gaar ahaan Kayafas.

In kasta oo Laasaros dulqaad ku sugi karay naxariista ninka taajirka ah (Kayafas), wadaadka sare xataa jajab ruuxi ah ma siin karin.

Aay. 22–31 — Laasaros wuu dhintaa, masaalkuna wuxuu kaddib soo hormariyaa dhimashada Kayafas. Hades ayay ku kulmaan laakiin xaaladahoodu way rogmadaan. Kayafas wuxuu Ibraahim — oo uu qaraabonimada kula faani jiray (Mat. 3:9) — ka codsadaa inuu u digo shantiisa walaalo. Shanta walaalo waxaa loo fasiraa shanta seeddi ee Kayafas, wadaadkii sare ee Sadukiinta. Kayafas wuxuu soddog u ahaa Annas, kaas oo Roomaanku xilka ka qaadeen markii uu si furan uga horyimid. Codsiga waa la diiday, sababtoo ah Muuse iyo nebiyada ma ay dhegaysan (tusaale ahaan aragtidooda sinada iyo sarakicidda; Luuk. 16:18; 20:27–38), mana rumaysan lahaayeen xataa haddii mid kuwii dhintay ka soo sara kaco. Sarakiciddii Laasaros waxay sii caraysiisay Farrisiinta, wadaaddada sare iyo Kayafas, kuwaas oo ka baqayay inay awoodda waayaan (Yoox. 11:47–57).

10. Masaalku wuxuu Kayafas, adhijirkii sare ee Israa’iil, ku cambaareynayaa masuuliyad-darradiisa danaysiga ah ee uu ku dayacay baahida ruuxiga iyo tan maaddiga ah ee Yuhuudda Israa’iil. Laasaros wuxuu matalayaa fasalka la dayacay. Masaalku sidoo kale wuxuu eedaynayaa Sadukiinta — kuwa diiday sarakicidda jidhka oo ku sigtay inay diidaan sarakiciddii mucjisada ahayd ee Laasaros — sababtoo ah Muuse iyo nebiyada ma rumaysnayn. Masaalka waxaa lagu soo bandhigay erayada caqiidada caanka ahayd ee Farrisiinta ee xaaladda dhimashada.

1 Dabeecadda Farrisiinta ee sheekada waxaa muujinaya ninka taajirka ah oo “baryaya” (aay. 27) “aabbaha” Ibraahim (cf. doodihii Ciise la lahaa culimmada iyo Farrisiinta, Yoox. 8:31–59). Waxaa faa’iido leh in la hayo sharaxaadda Josephus ee hades ee “Discourse to Greeks Concerning Hades”: “Haddaba Hades, oo ah meesha nafaha kuwa xaqa ah iyo kuwa aan xaqa ahayn lagu hayo, waa lagama maarmaan in laga hadlo. Hades waa meel dunida ka mid ah oo aan si joogto ah loo dhammaystirin; waa gobol dhulka hoostiisa ah, halkaas oo iftiinka dunidan aanu ka ifin... Gobolkan waxaa loo oggolaaday inuu noqdo meel nafaha lagu hayo, malaa’igana waxaa loo magacaabay inay ilaaliyaan... kuwa xaqa ah waxaa loo hoggaamiyaa dhinaca midig, waxaana lagu kaxeeyaa heeso ay qaadaan malaa’igaha loo magacaabay meeshaas, iyagoo loo geeyo gobol iftiin leh... halkaas oo aan shaqo daal leh jirin, kulayl gubaya jirin, qabow mudayana jirin... iyagoo sugaya nasashadaas iyo nolosha cusub ee weligeed ah ee samada, taas oo gobolkan ka dambayn doonta. Meeshan waxaan ugu yeedhnaa Laabta Ibraahim. Laakiin kuwa aan xaqa ahayn xoog ayaa loogu jiidaa dhinaca bidix, malaa’igaha ciqaabta loo qoondeeyey ayaana kaxeeya, iyagoo aan mar dambe raalli ka ahayn... Malaa’igaha nafahaas u xilsaaran waxay ku jiidaan agagaarka jahannamada lafteeda; markay u dhow yihiin waxay si joogto ah u maqlaan qayladeeda, mana ka fogaadaan uumigeeda kulul; markay muuqaalkaas si dhow u arkaan, iyagoo hortooda ku haya muuqaal dab aad u cabsi badan oo aad u weyn, waxaa ku dhacda filasho cabsi leh oo xukun mustaqbal ah, taas ayaana dhab ahaan ciqaab u noqota... sidaas ayaa loo ciqaabaa; waayo god dheer oo ballaadhan ayaa dhexdooda la dhigay, sidaas darteed nin xaq ah oo u naxaya kuwaas looma oggola inuu u gudbo, mid aan xaq ahaynna, xataa haddii uu ku dhiirrado inuu isku dayo, ma gudbi karo.” Josephus Complete Works, trans. by William Whiston (Grand Rapids, Michigan: Kregel Publications, 1966), p. 637.

2 Sidoo kale masaalkii Yootam ee Axdiga Hore (Xaak. 9:7–15) uma baahna in geedaha kayntu dhab ahaan dood siyaasadeed galaan oo ugu dambayn qodax boqor u doortaan.

3 Eeg tusaale ahaan Mat. 9:14; 23:23; Luuk. 18:12; iyo Flavius Josephus, Antiquities, Book XVIII, ch. 1, sec. iii, pp. 376–377, Josephus: Complete Works, trans. William Whiston (Grand Rapids: Kregel Publications, 1966).

4 Fasiraado qaarkood waxay sheegaan ninka taajirka ahi inuu matalay Farrisiinta, laakiin Farrisiintu maalin kasta si raaxo leh uma noolayn; guud ahaan waxay ku noolaayeen nolol adag oo waxay soomi jireen laba jeer toddobaadkii (Luuk. 18:12).

5 Waqtigii Ciise Sadukiintu waxay lahaayeen awood siyaasadeed badan oo ka dhalatay hodantinimadooda, xafiisyadooda iyo xidhiidhadooda siyaasadeed. Dadku ma jeclayn sababtoo ah hungurigooda; nacayb gaar ah waxaa loo qabay qoyska Annas. Eeg Josephus, Antiquities XIII.10.vi, p.281; XVIII.1.iv, p.377; Wars II.8.xiv, p.478. Sadukiintu waxay barxadda dibadda ee macbudka Yeruusaalem ka dhiseen goobo lacag-beddelid iyo xoolo allabari lagu iibiyo (Yoox. 2:13–16; Mat. 21:12,13).

6 Fasalka Laasaros wuxuu la mid ahaa “eeyaha” Quruumaha oo rajaynayay jajab ka soo dhaca miiska sayidkooda (Mat. 15:27).

7 Josephus wuxuu qoray in Annas uu lahaa shan wiil oo dhammaantood qabtay xafiiska wadaadka sare, isaguna hore muddo dheer u hayay sharaf kaas oo aan wadaad sare oo kale sidaas u helin. Wuxuu magacyadooda ku sheegay Eleazar, Jonathan, Theophilus, Matthias iyo Annas kii yaraa. Antiquities, Book XX, ch. 9, sec. i, p. 423.

8 Haddii sida Josephus sheegay shanta walaalo ay Kayafas kaddib wadaadnimo sare u gudbayeen, waxay ka mid ahaan lahaayeen xubnaha ugu magaca weyn “wadaaddada sare”. Cinwaanka waxaa kale oo loo adeegsan jiray wadaaddadii hore iyo xubnaha qoysaska wadaad sare laga soo xulan jiray. Eeg J. D. Douglas (ed.), The New Bible Dictionary (Grand Rapids: Wm. B. Eerdmans, 1962), p.1124.

9 Cambaaraynta Yexesqeel ee wadaaddadii maalintiisa ayaa si habboon uga dambaysa canaanta Kayafas: “Hoog waxaa leh adhijirrada Israa’iil ee naftooda quudiya! Miyaan adhijirradu idaha quudin?... kuwa buka ma aydaan xoogayn, kuwa dhaawacanna ma aydaan daweyn... xoog iyo qallafsanaan baad ku xukunteen.” (Yex. 34:2–4).

FALIMAHA 7:59 — “Rabbiyow Ciise, ruuxayga aqbal.”

Dhibaatada: Aayaddan waxaa badanaa laga fahmaa in Istefanos uu filayay Ciise Masiix inuu isla markiiba “naftiisa aan dhimanayn” samada ku qaabilo.

Xalka:

1. Haddii Istefanos-ka dhabta ahi ahaa ruuxa, waa maxay “isaga” ee aayadda 60 “seexday”? Magac-u-yaallada qofka waxay la socdaan jidhka, ma aha wax jidhka ku jira. Adeegsigan magac-u-yaallada wuxuu burinayaa fikradda ah in Istefanos-ka dhabta ahi ahaa walax aan dhimanayn oo jidhka ku dhex jirta.

2. “Hurdo” waa eray Qorniinku u adeegsado miyir-la’aanta dhimashada, wuxuuna tilmaamayaa soo-kicidda Maalinta Sarakicidda. Caddaynta cad waxaa laga helaa Yooxanaa 11, gaar ahaan aayadaha 11,14,24,25; cf. Dan. 12:2; 1 Kor. 15:6,18. In Istefanos “seexday” waxay tusaysaa inuusan isla markiiba abaalmarintiisa tegin (eeg 1 Tes. 4:13–16).

3. Weedha “Rabbiyow Ciise, ruuxayga aqbal” waxaa loo wajihi karaa sidan:

a) Qorniinka ka muuji goorta kuwa xaqa ahi — Istefanosna ka mid yahay — heli doonaan abaalmarintooda, tusaale 1 Kor. 15:22–23.

b) Muuji adeegsiyada erayga “ruux”: ruuxu ma aha qaybta aan dhimanayn ee aadanaha, balse waa awoodda nolosha ee Ilaah bixiyo (Ayuub 34:14,15; Bil. 7:21,22 — “neefta ruuxa nolosha”, mg.).

c) Dabadeed muuji in Istefanos ku kalsoonaa in sida Ilaah Ruuxiisa u diray oo Ciise u sara kiciyey, isaga sidoo kale loo sara kicin doono. Xaaladda dhimashada nolosha Istefanos “Masiixa ayay ku qarsoonaan lahayd”, marka Masiix mar labaad muuqdo Istefanosna isaga ayuu ammaanta kula muuqan doonaa (Kol. 3:3,4).

4. Ciise wuxuu yiri hadal la mid ah Istefanos: “Aabbow, gacmahaaga ayaan ruuxayga gelinayaa” (Luuk. 23:46). Laakiin Masiixu hades/qabriga ayuu tegay, samada ma tegin (Fal. 2:27; cf. Yoox. 20:17, “Weli Aabbahay uma aan korin”).

1 Erayga Giriigga “hades” ee Fal. 2:27 “hell” loo turjumay wuxuu si fudud uga dhigan yahay “qabriga”. Qoraallo kale waxay caddeeyaan in iskutallaabta kaddib Ciise qabriga la dhigay (Mat. 12:40; Fal. 10:38–40; 1 Kor. 15:4–5). “Hades” waxaa 1 Kor. 15:55 loogu turjumay “grave”.

1 TESALOONIIKA 5:23 — “RUUX IYO NAF IYO JIDH”

Dhibaatada: Aayaddan waxaa laga soo qaataa in qofku leeyahay naf iyo ruux oo jidhka ka duwan.

Xalka:

1. Erayada “ruux” (pneuma) iyo “naf” (psuche) siyaabo kala duwan ayaa Qorniinka loogu adeegsadaa, laakiin waligood looma soo bandhigo sidii walxo miyir leh oo aan dhimanayn oo qofka ku dhex jira.

2. Aayaddan waxaa u badan in “ruux” loola jeedo “maskax”, “naf”na “nolol”. Weedha “ruux iyo naf iyo jidh” waxay la macne tahay qofka oo dhan. Tixgeli:

a) “Ruux, naf iyo jidh” waxay la mid tahay qofka oo dhan, sababtoo ah erayada ka horreeya — “Ilaaha nabaddu qudhiisu ha idin quduus yeelo gebi ahaan” — waxay samaynayaan isbarbardhig labada weedhood.

b) Bawlos meelo kale “ruux” wuxuu u adeegsadaa macne la mid ah “maskax”: i) “In kastoo aan jidh ahaan maqanahay, ruux ahaan waan joogaa...” (1 Kor. 5:3); ii) “...inaad ku adkaysataan hal ruux, hal maanka...” (Filib. 1:27); iii) eeg sidoo kale 1 Kor. 7:34; 2 Kor. 7:1.

c) Erayga “naf” Bawlos meelo kale wuxuu uga jeedaa “nolol”: i) “Annagoo aad idiin xiisaynayna, diyaar baan u ahayn inaan idinla wadaagno Injiilka Ilaah oo keliya ma aha, laakiin nafahayaga/nolosheenna, maxaa yeelay qaali baad noo tihiin.” (1 Tes. 2:8); ii) “Waxaan Ilaah ugu yeedhayaa markhaati naftayda...” (2 Kor. 1:23).

3. Meydku waa jidh aan nolol lahayn. Qof maskaxdiisu si daran u shaqayn weydo waa jidh leh naf — nolol — laakiin ruux/maskax aan si sax ah u shaqayn. Waa qofka leh ruux, naf iyo jidh — qofka oo dhan — kan Bawlos u baryayo in eed-la’aan loo ilaaliyo ilaa imaatinka Rabbigeenna Ciise Masiix.

4. Haddii jidhku baab’o, nolosha iyo maskaxduna khasab ayay u joojiyaan shaqada. Dhimashadu waa kala-diridda jiritaanka (Wacd. 9:5,6; Sab. 146:4).

2 J. B. Phillips tarjumaaddiisa wuxuu erayga Giriigga “pneuma” (A.V. “spirit”) aayaddan ku turjumay “mind”. J. B. Phillips, The New Testament in Modern English (London: Geoffrey Bles, 1960).

3 Benjamin Wilson wuxuu “psuche” (A.V. “soul”) 1 Tes. 2:8 ku turjumay “lives”. Benjamin Wilson, The Emphatic Diaglott (Brooklyn, New York: International Bible Students Ass., 1942).

CIBRAANIYADA 12:23 — “RUUXYADA DADKA XAQa AH OO KAAMIL LAGA DHIGAY”

Dhibaatada: Evangelicals waxay ku doodaan in “ruuxyada dadka xaqa ah oo kaamil laga dhigay” ay yihiin ruuxyada ama nafaha aan dhimanayn ee kuwii dhintay.

Xalka:

1. Isla qoraaga Cibraaniyada wuxuu si cad u sheegay in markhaatiyaashii waaweynaa ee cutubka 11, “iyagoo iimaanka ku helay markhaati wanaagsan, aanay helin ballankii; Ilaahna wax ka wanaagsan ayuu inoogu talagalay, si aan iyaga la’aanteen kaamil looga dhigin” (Cib. 11:39,40). Cutubka 12 qoraagu wuxuu qaab dhammaystiran ugu hadlaa dhacdo mustaqbal ah laakiin la hubo — “ruuxyada dadka xaqa ah oo kaamil laga dhigay”. Qaabkan hadalku Qorniinka wuu ku badan yahay, waxaana si cad loogu muujiyey Rooma 4:16,17. Eeg sidoo kale Muuj. 13:8 — Masiix si eray-eray ah looma dilin “aasaaskii dunida”; Mat. 25:34 — boqortooyaduna weli lama aasaasin.

2. Goorma ayay “ruuxyada dadka xaqa ah” kaamil noqonayaan? Ma aha ilaa sarakicidda iyo xukunka kaddib marka dhimasho-la’aanta la siiyo (2 Kor. 5:10; cf. Filib. 3:9–12 — “ma aha inaan hore u helay ama hore kaamil u noqday”). Qofku xaq baa laga dhigaa marka uu badbaadada Injiilka ku qaato baabtiiska (Rooma 6:3,4 cf. aay. 17,18; 4:24). Sharciga Muuse kama dhigi karin allabari-bixiyaha kaamil (Cib. 10:1), laakiin Masiix “hal allabari ayuu weligiis kaamil kaga dhigay kuwa la quduus yeelay” (Cib. 10:14). Ruuxa ama nolosha rumaystaha si buuxda uma kaamilowdo ilaa uu adkaysto ilaa dhammaadka oo dunida ka adkaado (Mat. 24:13; Muuj. 2:26,27). Ilaah haddana wuxuu rumaystayaasha uga hadli karaa iyagoo u yimid ruuxyada “dadka xaqa ah oo kaamil laga dhigay”, maaddaama shuqulladiisa oo dhan looga yaqaan “bilowgii dunida” (Fal. 15:18). Dhab ahaan kaamilnimadu waxay timaaddaa marka dhimasho-la’aanta la bixiyo soo-noqoshada Rabbiga.

3. Way adag tahay in si sax ah loo qeexo “ruuxyo” aayaddan. “Nolollo” waa u-dhowaan macquul ah. Cib. 12:9 qoraagu wuxuu leeyahay: “Miyaynaan aad uga sii hoosaysiin Aabbaha ruuxyada oo noolaan?” Aayaddani waxay u muuqataa inay tixraacayso Tir. 16:22; 27:16. Ujeeddadu waa in Ilaah yahay bixiyaha nolosha, sidaas darteedna la ixtiraamo marka uu edbiyo ama ciqaabo. Laakiin nolosha qofku waxay ka muuqataa nooca nolosha uu nool yahay — dabeecaddiisa — sidaas darteed “ruuxyo kaamil laga dhigay” waxay tilmaamaysaa nolosha dadka kaamil laga dhigay.

1 BUTROS 3:19 — “RUUXYADII XABSIGA KU JIRAY”

Dhibaatada: Mormon-ka iyo Evangelicals ayaa aayaddan badanaa u xigta si ay u caddeeyaan jiritaanka miyir leh ee kuwii dhintay sida “ruuxyo jidh-la’aan ah”. Waxaa la sheegaa in markii Ciise dhintay uu ruuxyadan xabsiga ku jira u wacdiyey.

Xalka:

1. Sidee “ruuxu” ugu noqon karaa Ilaahii bixiyey (Wacd. 12:7), haddana hades loogu xidhi karaa?

2. Qorniinka erayga “ruuxyo” marna macnihiisu ma aha dad jidhkooda ka go’an. Xataa malaa’igaha loogu yeedho “ruuxyo” (Cib. 1:7) waa makhluuqyo jidh leh; Luud wuxuu ugu yeedhay “rag” (Bil. 19:1,8), Yacquubna mid buu la legdamay (Bil. 32:24). Sidaas oo kale Yooxanaa wuxuu rumaystayaasha ku amray “ruuxyada tijaabiya” (1 Yoox. 4:1), laakiin isla aayaddu ruuxyadaas waxay ku aqoonsanaysaa nebiyo been ah.

3. “Ruuxyo xabsiga ku jira” waa hadal tilmaamaya qof addoonsan dembiga iyo dhimashada. “Xabsi” sidaas ayaa loogu adeegsaday qoraalladan:

a) “Aniga Rabbiga ah ayaa kuu yeedhay [Masiixa]... inaad indhaha indhoolayaasha furtid, maxaabiista xabsiga ka soo saartid, kuwa gudcurka fadhiyaana guriga xabsiga ka soo bixisid.” (Isa. 42:6,7).

b) “Ruuxa Rabbiga Ilaah baa i saaran; waayo Rabbigu wuxuu ii subkay inaan kuwa camalka wanaagsan u bishaareeyo... inaan xorriyad ugu dhawaaqo maxaabiista iyo furitaanka xabsiga kuwa xidhan.” (Isa. 61:1).

c) Eeg sidoo kale Efesos 2:1,2. Ka hor intaanay rumaystayaal noqon Bawlos Efesos wuxuu ku yidhi: “Idinkana wuu idin nooleeyey, idinkoo ku dhintay xadgudubyada iyo dembiyada; kuwaas oo aad hore ugu socon jirteen sida socodka dunidan, sida amiirka xoogga hawada, ruuxa hadda ka dhex shaqeeya carruurta caasinimada.”

4. Fasiraadaha Mormon-ka iyo Evangelicals waa kuwo aan la waafajin karin qoraallada kale, sababtoo ah labaduba waxay u baahan yihiin in dadka dhintay la siiyo fursad ay uga jawaabaan waxbarid. Qorniinku wuxuu leeyahay: “Dadka waxaa loo qoondeeyey inay hal mar dhintaan, kaddibna xukunka” (Cib. 9:27); “kuwa yaamayska ku dhaadhacaa runtaada ma rajayn karaan” (Isa. 38:18); “kuwii dhintay waxba ma oga” (Wacd. 9:5). “Kuwii dhintay” ee 1 But. 4:6 way noolaayeen markii Nuux u wacdiyey, laakiin way dhinteen xilligii Butros qorayay.

5. “Ruuxyada xabsiga ku jira” waxay dhibaato ka sii weyn ku yihiin Mormon-ka. Mormon-ku waxay baabtiis wakiil ah u sameeyaan qaraabo dhintay iyagoo Injiilka jaahil ka ahaa. Laakiin “ruuxyada xabsiga ku jiray” jaahil ma ahayn; waxay ahaayeen caasiyiin ay wacdintii Nuux xukuntay (1 But. 3:19,20 cf. 2 But. 2:5; Cib. 11:7). Maxaa hawsha Masiixa loogu koobayaa kuwii caasiyiinta ahaa ee maalmahii Nuux — kuwaas oo lahaa wacdiye Nuux — iyadoo laga tegey dhammaan jaahiliintii dhintay Nuux ka hor iyo ka dib?

6. Qoraalku ma odhanayo Ciise si shakhsiyan ah ayuu ugu wacdiyey ruuxyada xabsiga; wuxuu leeyahay “kaasoo uu sidoo kale ku tegey oo ugu wacdiyey ruuxyadii xabsiga ku jiray” (aay. 19). Waxay ahayd “Ruuxa Masiixa” ee Nuux ku jiray oo u wacdiyey ruuxyada xabsiga — dad nool oo dembiga iyo dhimashada ku addoonsanaa — qarniyo badan ka hor intuusan Ciise ku dhalan maalmahii Herodos Boqorka (Mat. 2:1). Ruuxa Quduuska ah ee nebiyada la siiyey (2 But. 1:21) ayaa u suurtageliyey inay sidii Masiixa u hadlaan. Tixgeli:

a) “Naftayda sheol kama tegi doontid, Quduuskaagana uma oggolaan doontid inuu qudhun arko.” (Sab. 16:10 cf. Fal. 2:26,27).

b) “Bal eeg, aniga iyo carruurta Rabbigu i siiyey.” (Isa. 8:18 cf. Cib. 2:13).

c) “Jidh baad ii diyaarisay.” (Cib. 10:5 cf. Sab. 40:6). Markii erayadan la qoray ma jirin jidhka Masiixa oo hilib ah. Ruuxa Masiixa ee nebiyada ku jiray ayaa u suurtageliyey inay “hore uga markhaati furaan xanuunnada Masiixa iyo ammaanta ka dambayn doonta” (1 But. 1:11). Nuux, “wacdiyaha xaqnimada” (2 But. 2:5), “markii Ilaah uga digay waxyaalo aan weli la arag, cabsi ayuu ku dhaqaaqay oo wuxuu diyaariyey doon si uu gurigiisa u badbaadiyo; taas ayuu dunida ku xukumay, wuxuuna noqday dhaxal-sugaha xaqnimada ku timaadda iimaanka” (Cib. 11:7).

7. Butros isagoo waxyoon ku hadlaya wuxuu sameeyaa tusaale: “Tusaalaha la midka ah oo ah baabtiiska ayaa hadda ina badbaadiya...” (1 But. 3:21). Aadanaha oo dhan waxay u taagan yihiin bulsho maxaabiis ah oo dembiga awgiis dhimasho lagu xukumay. Iyagoo sugaya xukunka lama huraanka ah waxay “noloshooda oo dhan addoonsanaan u hoos jireen” (Cib. 2:15). Jidka xabsigan looga baxaa waa baabtiiska Ciise Masiix, doonta ka sii weyn ee tusaalaha Nuux. “Intiinna Masiixa lagu baabtiisay Masiix baad huwateen.” (Gal. 3:27).

1 Luuk. 24:37,39 waxaa laga yaabaa in loo arko ka-reebitaan, maaddaama erayga Giriigga “pneuma” halkaas “ruux” yahay. Laakiin macnaha guud caddayn uma aha jiritaanka ruuxyo jidh-la’aan ah; xertu si khalad ah ayay u maleeyeen inay ruux arkeen, iyadoo dhab ahaantii ay arkeen Sayidkii la sara kiciyey.