Sura ya 2. Biblia isiyosomwa inauzwa Zaidi
Kuna sababu nyingi kwanini Biblia kusini mwa ulimwengu hazijasomwa. Ingawa sababu ni tofauti sana na zile zinazopatikana kaskazini mwa Ulimwengu. Tumetaja ukoloni na kwamba Biblia inaonekana kama hati ya propaganda kutoka kaskazini mwa ulimwengu. Tumetaja kwamba Biblia inaonekana kama Aina ya sarafu. Kuna sababu za ziada ambazo tungependa kuongeza.
Biblia inaonekana kama kitabu cha spelingi
Kuna sababu chache za kuandika mambo katika akili ya watu wale. Hesabu na kitabu cha uchawi takribani. Kuimba voifungu vya Biblia mara nyingi kumehusishwa na nguvu za giza. Katika kabbalah kuimba maandiko kunaweza kuathiri nulimwengu wa kimwili na wa kiroho. Jina la Yahweh linafikiriwa kuwa la kichawi sana hivi kwamba myahudi hatalizungumza.
Wameambiwa wasifanye
kanisa katoliki kwa karne nyingi lilifundisha kwamba Biblia inapaswa kusomwa tu kwa kilatini na kuhani aliyewekwa rasmi. Mgawanyiko huu kati ya ukuhani wa wasomi na watu wa kawaida ulitekelezwa (na bado ni kwa kiasi). Hofu inayotokea kwa vyovyote vile haina msingi; wengi waliuawa kwa ajili ya matendo maovu kama vile kutafsiri Biblia katika lugha za kigeni. Ni lazima tuangalie tu historia ya maisha ya watu kama vile William Tindale na historia ya matengenezo ili kuona jinsi hofu zao zilivyo. Uprotestanti sasa upo tu kwa sababu ya ukweli huu.
Huenda wasiweze kusoma
Kwa wale wa kaskazini mwa dunia, inaonekana kutoamini kufikiria kwamba mtu hawezi kusoma. Lakini inapokuja kwa kusini mwa dunia kuna jamii nyingi ambazo kusoma sio kawaida. Miongoni mwa wanawake hii ni kweli haswa takwimu za Imani hizi zinaweza kushangaza. Kulingana na vyanzo vya UNESCO, elimu ya wanawake wa Tanzania kote nchini kwa wale wenye umri wa miaka 15-24, ilikuwa 72% tu kwa mwaka 2010. Kwa maeneo ya vijijini, hii inaweza kuwa ya chini kama 4% kuchanganya ukweli huu, huku 90% ya watanzania wa Kizungu wakizungumza Kiswahili 10% pekee wanazungumza kienyeji. Wengi wanaelewa tu lugha zao za kikabila ambazo kuna 173 ichini Tanzania pekee. Matokeo yake ni kwamba chini ya 7% ya wanawake wanaweza kusoma kwa lugha yao ya asili na katika maeneo ya vijijini hii inaweza kuwa ya chini kama ½%. Hadithi ya wanaume sio kali sana lakini takwimu vile vile hazikutarajiewa. Hadithi inajirudia katika bara zima.
Enzi ya kupenda mali
Sayansi ni chemchemi mpya iliyokubaliwa ya maarifa. Yamkini sehemu kubwa ya sayansi ilitokana na Sanaa ya upainia. Upainia ulikuwa ni sehemu ya uchawi. Ajabu mwanadamua amegeuka kutoka kwa mungu wa Biblia hadi mungu wa watu wa kale. Sayansi imetupa vitu vingi vya kushangaza. Nyumba zetu zimejaa vitu ambavyo sayansi imetupa uwezo wa kuzalisha kwa wingi ambao hatujawahi kuota. Sayansi imetupa uyakinifu. Kuna wale wanaoamini katika nguvu za kibinadamu.
Ulimwengu wa kusini mwa dunia umeathiriwa na uyakinifu kwa njia ambazo ni tofauti sana na uyakinifu wa kaskazini mwa dunia.
Toleo la kaskazini la uyakinifu linaweza kutangazwa kuwa lisilothibitiwa na matumizi makubwa ambayo humshawishi mtu na wale walio karibu naye kwamba wanaweza kujitegemea (hasapesa katika mifuko yao na sayansi) kwa mambo yotye. Kwahiyo kuondolewa kwa hitaji la kutegemea juu ya Mungu.
Toleo la kusini la uyakinifu huona mifuko isiyo na mwisho ya kaskazini na inakuja kutegemea misaada kwa kiwango ambacho hakuna haja ya kufikiria kufanya kazi kwa mahitaji yako mwenyewe. Kwanini ujisumbue wakati mtu mwenye ukarimu usioisha yupo tayari kutoa kila kitu ambacho unaweza kuhitaji kwa maisha haya bila malipo ya kibinafsi. Baadhi ya wale wa kusini mwa ulimwengu watakua omba omba wazuri sana, hivi kwamnba wanatajirika sana kwa viwango vya kimataifa vya kaskazini. Kwa hivyo kuondolewa kwa hitaji la kumtegemea Mungu.
Kupenda mali kumeharibu njia nyingi za kitamaduni za kiafrika. Kuna wakati ulikua rafiki kwa majirani zako kwasababu siku zote ingefika wakati ungemhitaji jirani yako. Sasa una ufadhili wa ulaya ulio tayari kukutumia hela kwenye simu yako kupitia M- pesa.
Athari ya uyakinifu kwa pande zote mbili za kaskazini na kusini ni kuondoa hitaji la ubinadamu wa Mungu. Ikiwa huna hitaji basi kwanini utafute njia ya kukidhi haja.
Lakini ni kwa kiasi gani tunaweza kutegemea pesa na sayansi? Bila shaka ni jingo la bandia ambalo tumejenga. Lazima tu uone kile ambacho kimetokea kwa uchumi wa dunia kutokana na janga la kimataifa ili kutambua kwamba utulivu unaweza kukosekana kwa haraka. Nashangaa nini kitatokea ikiwa ulimwengu wa kaskazini ungekua maskini kiasi kwamba waombe wale wa kusini mwa dunia misaada? Na hilo linaweza kutokea mapema kuliko tunavyotarajia. Kaskazini kwa sasa inakabiliwa na uhaba wa nishati na chakula kwa kiwango ambacho hakijatokea katika nyakati za kihistoria zilizorekodiwa kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa na vita (haswa nchini Ukraine).
Mashaka ya kisasa
Hii ndiyo hali ambayo ulimwengu umevutwa kwayo kuhusiana na mtazamo wake kwa Biblia. Lakini haya yote yalitabiriwa miaka 2,000 iliyopita katika Biblia yenyewe “maana utakuja wakati watakapoyakataa mafundisho yenye uzima; lakini kwa kuzifuata nia zao wenyewe watajipatia waalimu wenye kuwashwa masikioni; nao watajiepusha wasisikie yaliyo kweli” (2 Timotheo 4:3-4). Na kuhusu ubinadamu na sayansi “Tena fahamuni neon hili yakuwa katika siku za mwisho kutakuwako nyakati za hatari kwa maana watu watakua wenye kujipenda wenyewe, wenye kujisifu, wenye kutamani, wenye kujivuna, wasiotii wazazi wao, wasiokuwa na shukrani, wasiokuwa na upendo wa sili, wavunjaji wa Amani, washitaki wasiojizuia, wenye kudharau sana wema. Wasaliti wenye akili nyingi wapenda anasa kuliko kumpenda Mungu; wenye mfano wa ukoo wa Mungu, lakini wakikana uwezo wake kutoka kwa watu kama hao. Kwa maana katika hao wamo wale wajiingizao katika nyumba na kuchukua mateka wanawake wajinga waliolemewa na dhambi zinazoongozwa na tamaa za namna nyingi, wanaojifunza siku zote wasiweze kuufikia ujuzi wa kweli. Basi kama vile Yane na Yambre walivyompiga Musa[1], vivyo hivyo hawea nao wanaipinga ile kweli; watu wenye nia mbovu waliokataliwa na Imani. Lakini hawataendelea tena kwa maana upumbavu wao utakua dhahiri kwa watu wote kama vile kwao ulivyokua.” (2 Timotheo 3:1-9).
Inaonekana ulimwengu upo katika hali ya “kamata ishirini na mbili” kwa maana kama watu hawatasoma Biblia wanawezaje kujijua wenyewe kile kilichomo na kama ni kweli? Na kama ni kweli kama vile kitabu chochote ambacho Biblia inahitaji kusomwa ili kukadiria thamani yake halisi. Mduara lazima uvunjwe ikiwa Imani katika ujumbe wake na kwa mungu aliyeitoa kitarejeshwa na kudumishwa.
Ufunuo wa mungu wa Biblia kwa mwanadamu
Biblia ina vitabu sitini na sita, na iliandikwa na wingi wa waandishi, lakini inadaiwa kwamba kuna mwandishi mmoja. Mungu wa watu wa kiyahudi – YHWH (au Yahweh) si chini ya mara 500 ndani ya Pantateuch[2] tunapata misemo kama vile “Yahweh alisema” au “Yahweh alisema” katika vitabu vya Yoshua hadi wimbo ulio bora kuna madai mengine 300; na katika vitabu vya Nevi’im (manabii) tuna misemo kama vile “Bwana asema hivi” Zaidi ya mara 1,200. Bila shaka biblia inadai kuwa mungu ndiye mwandishi halisi wa Biblia.
Waandishi wa vitabu mbalimbali vya Biblia walikua wakitimiza wajibu wao. Wazo hili la mwandishi litakua rahisi kwa wale wa kusini mwa ulimwengu kuelewa kuliko wale wa kaskazini mwa ulimwengu. Kama tulivyokwishasema wengi wa kusini mwa ulimwengu hawajui kusoma wala kuandika wataenda kwa rafiki au katibu mtaalamu ambaye ataandika wanachotaka kusema. Biblia ni kama vile Mungu amewaendea makatibu mbalimbali na kuwaamuru waandike yale anayosema. Waliandika kwa msukumo wake (Ebr 1:1-2; Neh 9:20). Wazo la msukumo ni kwamba maneno yalipuliziwa na Mungu kwa njia yam domo na kwamba haya yaliandika kile alichokuwa akisema. Wakati mwingine walifanya hivyo kwa furaha, nyakati nyingine walijaribu kujizuia lakini Roho Mtakatifu zilikuwa na nguvu sana hivi kswamba ilibidi waandike mambo ambayo wasingependa kamwe. Mungu aliwaongoza (na kama tulivyosema wakati mwingine aliwalazimisha) kuandika mawazo yake. Ingawa lugha iliyotumika ni yao wenyewe, ukamilifu ulitoka kwa sauti ya Mungu inayoongoza.
Kwa kusudi lake, Mungu alichagua wanaume kutoka katika kila tabaka la jamii. Wafalme wa serikali makuhani wasomi wachunga na wavuvi waliokuwa miongoni mwao. Alichagua ngozi nyeusi na manjano nyeupe na ngozi iliyochanganyika ilipatikana. Ziligawanywa kwa lugha ya eneo na tabaka la kati. Pentateuki iliandikwa yapata miaka 1600 kabla hatujampata Yohana katika kisiwa cha patmo akiandika mwisho wa dunia. kuanzia Babeli kaskazini hadi uarabuni kusini. Kuanzia Italia upande wa magharibi hadi Palestina upande wa mashariki, tunao waandishi waliojikita katika ulimwengu mzima unaojulikana wa zama hizi. Kuanzia wafalme hadi watumwa na katika kila Nyanja ya maisha ya katikati. Licha ya tofauti hizo kuu kuna upatano kamili katika yote yaliyoandikwa ambayo yanaunganisha vile vitabu 66 katika kitu kimoja na kuifanya Biblia kuwa ya pekee katika ulimwengu wa Fsihi. Kitabu mikononi mwa mwanadamu ili kumpa Tumaini. “Kwakuwa yote yaliyotangulia kuandikwa yaliandikwa ili kutufundisha sisi, ili kwa suburi na faraja ya maandiko tuwe na tumaini” (Warumi 15:4). Ni pekee inayoweza kufunua njia ya wokovu “Na ya kua tangu utoto umeyajua maandiko matakatifu ambayoi yaweza kukuhekimisha hata upate wokovu wa Imani iliyo katika Kristo Yesu” (2 Timotheo 3:15). Kukataa ujumbe wake kunamainisha kifo (Kumbukumbu la Torati 30:17-20; Mithali 14:12).
Vitabu sitini na sita[3] vya Biblia vimegawanywa katika sehemu mbili zinazoitwa Agano la kale lenye vitabu 39 na Agano jipya lenye vitabu 27. Mgawanyo huo umeundwa na mwanadamu na kwahivyo Biblia nzima inapaswa kuzingatiwa kama ufunuo mmoja dhabiti kwa mwanadamu.
Agano la kale awali liliandikwa kwa lugha ya kiebrania wakati Agano jipya liliandikwa kwa Kigiriki. Toleo la kiingereza lililoidhinishwa kwenye Biblia ambalo linatumika sana leo, lilichapishwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1611. Hii imetafsiriwa kwa Kiswahili kama Biblia takatifu ikajulikana kama imepitishwa kwasababu mamlaka ya kutafsiri kiingereza yalitolewa na mfalme James wa Uingereza. Tangu wakati huo tafsiri nyingi zimeonekana kusaidia zingine kuwa duni kabisa. Maandishi asilia hayana makosa lakini hakuna nakala au tafsiri isiyo na dosari kwa miaka mingi kumekuwa na makosa katika kunukuu[4] na kutafsiri[5]. Mara nyingi makosa ya unukuzi ni machache na yana umuhimu mdogo lakini makosa kama vile kutotafsiri neon shetani kama adui, yamesababisha mamilioni ya watu kufanya makosa ya kimsingi ya kimafundisho. Bila kujali ni toleo gani limetumika fundisho la msingi la Biblia linatambulika wazi.
“maktaba ya Kimungu”
Kama tulivyodokeza kwamba Biblia si kitabu cha mtu binafsi. Neon Biblia linatokana na kigiriki (koine τὰ βιβλία) ambalo hutafsiri kwa urahisi kama “vitabu” au kama tunavyoweza kupenda kufikiria juu yake. “maktaba”. Biblia ni mkusanyiko wa vitabu sitini na sita, vilivyoandikwa na takribani waandishi arobaini tofauti katika kipindi cha angalau miaka elifu moja[6].
Haikuwa hadi karne ya nne ambapo kanuni ya maandiko iliwekwa kwa namna yake ya sasa. Kwakeli kuna maelfu ya vitabu ambavyo vilionekana kuwa shindani kuongezwa. “hasa zaidi kuna vitabu ambavyo ni sehemu inayokubalika ya Agano la kale ya matoleo ya Biblia ya kisirya yanayoitwa Preshitta Biblia ya kikatoliki y aroma, Biblia ya Ethiopia na Septuagint ya kale ambayo haikubaliki katika kanuni za kiebrania. Mara nyingi hujulikana kama Deuterocanon au Apocraypha. Ni maandiko ya kiyahudi sehemu kubwa ya kipindi cha Hekalu la pili (550 Kabla ya Yesu – 50AD) walitoka Israeli, Syria, Misri, na Uajemi, awali ziliandikwa katika kiebrania na kigiriki na kujaribu kuzungumza juu ya wahusika na mada za biblia (Bruce Frederick) dalili zinaonyesha kwamba hazikukubaliwa wakati nyingine za kanuni za kiebrania zilipopatikana. Philo, mwanafalsafa myahudi ambaye ananukuu kutoka Pentateuki Zaidi ya mara elfu, hakunukuu hata mara moja kutoka katika Apokrifa Flavius Josephus anathibitisha kanuni za kiebrania na hasemi chochote kuhusu vitabu vya Apokrifa.
Ni wazi kwamba Apokrifa zilitumika katika nyakati za agano jipya “lakini hazijanukuliwa kamwe kama maandiko” (Blocher Henri). Katika dini ya Kiyahudi ya kisasa hakuna hata kitabu kimoja cha Apokrifa ambacho ni cha kisheria. Hata hivyo Wayahudi wa Ethiopia ambao nyakati Fulani huitwa Falasha, wana orodha iliyopanuliwa inayotia ndani baadhi ya vitabu vya Apokrifa (Gerber William). Blocher asema kwamba “katika hati mkono kamili za mapema Zaidi za Septuagint vitabu vinavyobishaniwa vinapatikana pamoja na vile vya Biblia ya Kiebrania (iliyotafsiriwa)”.
Dan Brown[7] aliandika, kama Biblia ilikusanywa wakati wa mtaguso maarufu wa Nikea mwaka wa 325C.E, wakati wa maliki constantibo na viongozi wa kanisa walidaiwa kupiga marufuku vitabu vyenye matatizo ambavyo havikupatana na agenda yao ya siri. Voltaire aliandika katika karne ya 18, huenda ndio chimbuko la simulizi, hili analosema kwamba “Biblia ilitangazwa kuwa takatifu katika Nikea kwa kuweka vitabu vyote vinavyojulikana juu ya meza vikisalia na kuona ni maandishi gani yasiyo halali yaliyoanguka chini”
“Kwakweli pengine hakukuwa na mamlaka moja ya kanisa au baraza lililokutana kugonga muhuri wa Kanuni za Biblia, si huko nikea au mahali pengine popote, hapo zamani, anaeleza Jason Cambs profesa msaidizi katika chuo cha Brigham Kidogo, aliyebobea klatika ukristo wa kale. “Dan Brown alitukosea sisi sote” hatuna ushahidi kwamba kikundi chochote cha wakristo kilikusanyika na kusema “hebu tuharakishe jambo hili mara moja na kwa wote”. Baraza la Nikea lilithibitishwa ili kutatua suala la kidini ambalo halihusiani na vitabu vya Biblia” ni ushindi gani ambao wasomi wanao katika mfumo wa mikataba ya kitheolojia barua na historia za kanisa ambazo zimedumu kwa milenia zinazoonyesha mchakato mrefu Zaidi wa kutangazwa kuwa mtakatifu. Kuanzia karne ya kwanza hadi ya nne na Zaidi, viongozi mbalimbali wa kanisa na wanatheolojia walibishana kuhusu ni vitabu vipi vilivyokua katika kanuni, mara nyingi wakitoa wapinzani wao kuwa wazushi.
Kutokana na hayo hapo juu, inaweza kuonekana kwa urahisi kwamba ni muhimu tutambue kwamba kanuni tuliyo nayo ni uamuzi uliofanywa na wanadamu sio Mungu. Watu lazima washawishiwe kwamba tuna vitabu sahihi ndani ya Biblia zetu. Ingawa ni moja kwa moja katika ulimwengu wa kusini mwa dunia kujipatia nakala za “vitabu vingine” (kama nilivyofanya) hii sio moja kwa moja katika ulimwengu wa kusini. Ni lazima tuwe na Imani kwamba, mungu aliruhusu malaika wake kuongoza matukio hayo ya kuchagua vitabu sahihi. Ni lazima tuweze kuhamishia Imani hiyo kwa wale tunaozungumza nao katika ulimwengu wa kusini wana neon let utu kwamba kanuni ni sahihi.
Biblia inadai kuwa na Mungu kama mwandishi wake mkuu. Huu unafafanuliwa kuwa msukumo wa kimungu. Utofauti wa yaliyomo katika Biblia ulikuwa njia iliyochaguliwa na Mungu ya kuwasiliana ipasavyo kwa njia tofauti kwa watu wa kila umri.
“Mungu ambaye alisema zamani na Baba zetu kwa njia ya manabii, kwa sehemu nyingi na kwa njia nyingi, mwisho wa siku hizi anasema na sisi katika mwana” (Waebrania 1:1).
Jerome katika karne ya nne ndiye aliyefafanua Biblia iliyokamilishwa kuwa “maktaba ya Mungu” alitambua kwamba sehemu zake nyingi zilikuwa na chanzo kimoja cha kimungu.
Origen alisema “kuna maandishi matakatifu mengi bado yapo ila kitabu kimoja. Maandiko yote yanatupa roho ya utimilifu na hakuna chochote, iwe katika sharia au katika manabii, katika wainjilisti au katika mitume ambacho hakikushuka kutoka kwenye utimilifu wa ukuu wa Mungu.
Vitabu vingi vya kibinafsi vya Biblia vinadai asili hii ya kimungu kwamba hawa wazee wa kikristo wa awali walitambuliwa ipasavyo. Alama hii ya ndani ni mojawapo ya vipengele vingi vinavyopaswa kuzingatiwa katika kutathmini uhusiano wa kila kitabu na Biblia kwa ujumla.
Umoja wa ndani wa sehemu mbali mbali za Biblia ulikubaliwa, hatimaye wakati neno Biblia liliposomwa badaye kama neno la kilatin la umoja limainishalo “kitabu”. Kiswahili chetu kinatumia tu neno la kigiriki ambalo sasa tunarejelea “maktaba ya Mungu” ya Jerome inatambua kutogawanyika kwa neno la Mungu.
Wakati wa kurtangaza injili katika ulimwengu wa kusini ni muhimu kuthibitisha uhalisi sit u wa Biblia kwa ujumla bali pia uhalisi wa kila moja ya vitabu vya mtu Binafsina. Na mhubiri lazima awe tayari kukanusha uhalisi wa vitabu visivyohalalishwa.
Muujiza wa utunzaji
Tumeona kwamba inawezekana kuonyesha kwamba kila kitabu cha Biblia kimepuliziwa na kufunuliwa. Hii inatupa Imani kwamba kila moja ilipaswa kujumuishwa katika kanuni kama ilivyoongezwa kwanza na taifa la kiyahudi na hatimaye na Wakristo wa kwanza. (ona Warumi 3:2; na 2 Timotheo 3:15).
Kuna ushahidi mwingi wa ndani wa Biblia unaoonyesha kwamba mchakato huu makini uliendelea kwa kasi katika kipindi cha Agano la kale na Agano Jipya sawa (ona 2 Mambo ya nyakati 34:14 na Petro 3:15-16 kwa mifano miwili tu). Wayahudi na baadaye Wakristo hawakuchagua sana kile ambacho kingejumuishwa na kutengwa na Biblia bali kukubaliana juu ya kule kilichokubaliwa kwa muda mrefu kuwa Neno la Mungu.
Mungu hangeruhusu yaliyomo katika Biblia yachaguliwe kimakosa. Si jambo lisilopatana na Akili kutarajia kwamba Mungu mwenye nguvu zote angelinda kwa karne nyingi nkwa njia za uangalizi kile ambacho Yeye amekuwa amekiumba kwa ufunuo wa kimuujiza. “Neno langu” lilisema, “Mungu hatarudi kwangu bure” (Isaya 55:11).
Utunzaji wa Mungu unaendelea kwa ajili ya uhifadhi wake, umeenea pia kwa njia ambayo imekuwa ikibebwa toka enzi hadi kizazi. Sasa hatuna hati koja tu ya mapema ya Biblia Karne za kunakili kwa bidii sana zimehifadhi maandishi ya Biblia kama tunavyoijua leo. Kujitoa kwa mwandikaji kumelinda uadilifu wa ujumla wa ujumbe wa mungu ambao amehakikisha kupitia kazi ya vizazi vya wafanyakazi wenye vipawa na wenye bidii kutoka kwa waandishi wa mapema wa kiyahudi hadi Massorete wa baadaye na wanakili wa enzi ya Ukristo, kwamba maandishi ya neno lake limebaki bila ufisadi kwa njia ya ajabu. Katika suala hili Biblia haina uangalifu katika fasihi yake.
Ugunduzi wa vitabu vya kukunjwa vya bahari ya chumvi katika mwaka wa 1947 umeonyeshwa kwa njia yenye kustaabisha sana jinsi maandishi – mkono ambayo kwayo Biblia yetu ya Kiswahili inategemea kwa usahihi yanapatikana na nakala za tarehe za mapema Zaidi. Muujiza huu wa uandalizi hutuwezesha kusema kwa uhakika kwamba tuna andiko la Biblia “karibu sana na lile la asili kabisa hivi kwamba halileti tofauti katika heshima yoyote muhimu”
[1] Kwa kuzingatia sayansi iliyotengenezwa kutoka kwa uchawi hii inafaa sana.
[2] Vitabu vitano vya kwanza vya Biblia vinafikiriwa kuwa vinatoka kwa Musa.
[3] Baadhi ya biblia zinajumuisha mitindo ya ziada ya vitabu 12 au 15 ambavyo vitabu hivi vya Apokrifa vinatambulika kwa kawaida kuwa ni kazi nje ya kanuni zinazokubalikab za biblia zenye agano jipya pekee
[4] Kwa waandishi kunakili hati asilia n.k
[5] Kutoka lugha asilia hadi nyingine
[6] Baadhi ya maml;saka hutoa kama miaka elfu tatu.
[7] Daniel Gerhards ni mwandishi wa marekani anayejulikana sana kwa Riwaya zake za kusisimua ikiwa ni pamoja Na Robert Longdon riwaya ya malkia na mashetani kanuni ya Da vin, ishara iliyopote na asili yake.