Sura ya 20. Kifo - Ibada ya mababu[1]
Sisi sote tuna mababu, walio hai na waliokufa. Kila mmoja wa maisha yetu anakaa imara juu ya msingi wa dhabihu yao. Wanaweza kuwa karibu nasi kama vile pumzi na mifupa yetu. Zinapohusiana nazo kwa njia za kufahamu, zinaweza kuwa chanzo kikubwa cha uponyaji, mwongozo, na ushirika. Wahenga tunaochagua kukumbuka, na heshima inaweza kujumuisha sio tu familia ya hivi majuzi na ya mbali zaidi bali pia marafiki wapendwa na jamii, viongozi wa kitamaduni na kidini, na hata jamaa wengine zaidi ya wanadamu kama vile wanyama wenza. Mababu zetu huleta msaada muhimu ili kutimiza uwezo wetu hapa Duniani.
Ibada ya mababu huenda mbali zaidi, kwa kuamini kwamba kupitia kuhusika katika maisha yetu wafu huongeza ukuzi wao wenyewe na kukomaa katika makao ya roho.
Ibada ya mababu inafundisha kwamba kama watu walio hai, roho za marehemu hutenda mambo mengi kutoka kwa watu wenye hekima na upendo hadi wenye kujishughulisha na kudhuru. Kifo cha kimwili ni tukio kuu kwa nafsi, ibada ya kupita ambayo sisi sote tutakabili, na walio hai wanaweza kutoa kasi muhimu kwa marehemu hivi karibuni kufanya hatua ya kuwa babu wa kusaidia. Mara tu wafu wanapokuwa mababu, sehemu ya safari yao ya baada ya kifo inaweza kujumuisha kufanya marekebisho ya makosa yaliyofanywa wakiwa hapa Duniani. "Kwa ajili yao na yetu, ni vizuri kutumia muda kidogo sasa na tena kulisha uhusiano wetu na mababu." (Ancestors Sky People[2]).
Mizimu ya wafu Tanzania na Tamaduni nyingine za Kiafrika
Imani ya kuwepo kwa mizimu ya wafu nchini Tanzania na tamaduni nyinginezo za Kiafrika imeenea sana, kama inavyothibitishwa na baadhi ya mifano ifuatayo. Katika sura hii tunaangazia baadhi ya imani hizo ni zipi[3].
Wachaga
Wachagga, kama kwa zaidi ya hadithi chache za eneo hilo, wana imani kuwa milango kati ya ulimwengu huu na ujao inapatikana Kilimanjaro. Ukaribu wa kimwili wa ulimwengu wa chini na wa kwetu (Wachagga huita Kilimanjaro’s foothills home) unaweza kufafanua uhusiano mzuri wa Wachagga na mizimu yao. Mizimu huwatembelea jamaa zao mara kwa mara katika ndoto, ambapo wanaweza kuwapeleka kwa ulimwengu wa roho kwa muda, na hadithi zingine husimulia juu ya wazazi na wapenzi wenye huzuni ambao walimsihi mfalme wa mizimu kwa ushairi kurejesha maisha ya wapendwa wao kwamba hatimaye alikubali.
Kipekee zaidi, Wachagga wanaamini si tu kwamba mizimu inaweza kuathiri matukio duniani lakini matukio duniani yanarudiwa kupitia ulimwengu wa roho. Machafuko makubwa katika ulimwengu wetu yanasikika katika ulimwengu wa chini, pia. Wakati wakoloni walipopenya Afrika Mashariki, kwa mfano, Wachaga walishikilia kuwa mizimu nayo inazidi kukonda na kuchakaa chini ya mzigo mzito wa ukoloni, na kama wenzao waliokuwa hai, wanalazimishwa kulipa kodi kwa wakoloni.
Labda "watu 50,0000 kila mwaka wanaopanda na kushuka mlima mtakatifu uliojaa viumbe wa ajabu na ambao hutumika kama lango kati ya ulimwengu huu na ujao" (Issa Mwangwale, 2022) wangehitimu kuwa aina hii ya mtikisiko?
Ili tu kuwa salama, hakikisha kuwa umeshika njia kwenye Kilimanjaro, na usikilize miongozo yako (ya kidunia) - hutaki kujikwaa, haswa kati ya ulimwengu huu na ujao!
Kijaluo
Katika utamaduni wa Wajaluo, imani katika roho za wafu hutoa msingi wa mazoea mengi yanayofanyika kuanzia mtu anapokufa hadi mwisho wa kipindi cha maombolezo. Kulingana na Oruka, roho za wafu ni za kuogopwa kwani, ikiwa mtu hatazingatia desturi hizo, basi anasumbuliwa nazo. Alipoulizwa katika kikao cha mahakama kwa nini sherehe ya maziko lazima ifanyike kwenye nyumba ya mtu aliyezama, muumini alijibu kwamba ikiwa sherehe hazingefanyika, "roho za wafu zingewasumbua watu, wakidai kuwa walipuuzwa" (Oruka 1991, 71). Imani ni kwamba binadamu ameumbwa kwa kuonekana (mwili) na sehemu zisizoonekana (tipo). Muungano wa sehemu hizo mbili huunda maisha ya mwanadamu. Wakati wa kufa mwili huangamia, lakini tipo huwa roho. Roho huhifadhi utambulisho wake binafsi lakini ni mwenye akili zaidi na mwenye nguvu kuliko wakati wa maisha ya awali. Roho huwa jachien (pepo) wakati hali zinazozunguka kifo cha mtu hazikuwa za heshima au za kutiliwa shaka (kwa mfano ikiwa ni kwa kujiua). Roho, katika umbo lao la kiroho ingawa, kulingana na Ocholla Ayayo, (1989), hawajatengwa na kikundi chao.
Hukumu zilizo hapo juu za Wajaluo husababisha mazoea fulani wakati na baada ya kipindi cha maombolezo. Kwa mfano, wafu lazima wapewe heshima inayostahili na matokeo yake ni kwamba, pamoja na mambo mengine, wafu wazikwe kwa heshima, kwa taratibu zote. Hakuna kilimo na shughuli nyingine za kiuchumi zinazopaswa kufanyika karibu na nyumba ya wafiwa kwa sababu wafiwa huombolezwa na jamii, na si familia tu. Wahudumu wa mazishi lazima walishwe; miili lazima izikwe kwenye majeneza na majumbani mwao na ikiwezekana makaburi yapakwe; moto wa mazishi, maganga, lazima uwashwe na kuwashwa kwa siku kadhaa baada ya mazishi ya mwanamume, na kwa siku tatu kwa mwanamke; sherehe kadhaa baada ya maziko, kwa mfano, nindo e liel, tero buru na tero tipo hufanyika ili kutenga roho.
Ingawa utaratibu unaozingatiwa na kiasi cha pesa kilichotumika katika maziko katika tamaduni ya Wajaluo kinaweza kutofautiana kulingana na umri, jinsia, na hadhi ya kijamii pamoja na mambo fulani ya kipekee, Ayiemba (1986) inabainisha kwamba ikiwa marehemu hakuwa mtu mashuhuri tu, idadi fulani ya chini ya wanyama inaombwa kwa ajili ya kuchinjwa. Ikiwa mwanamume aliyekufa alikuwa ameoa na alikuwa na watoto watu wazima, kwa mfano, lazima kuwe na ng’ombe-dume kwa ajili ya wazee, ng’ombe-dume kwa ajili ya wakwe, ng’ombe-dume au mbuzi kwa ajili ya mke au wa jamaa ya wake zao, na mbuzi-dume kwa jamaa wa mama. Ikiwa hali yake ya kijamii, kisiasa, au kiuchumi ingekuwa ya juu, wanyama wengi zaidi wangehitajika.
Iraqw
Katika tamaduni za Iraqw, watu wanapokufa wanaamini kwamba marehemu huwa mababu na kwenda kuishi katika ulimwengu wa chini ambao unafanana kabisa na ulimwengu wa walio hai. Ambapo wanaendelea kutunza mifugo na kupanda mazao. Familia kwa ujumla humkumbuka marehemu katika tambiko ambalo huchinja ng'ombe na kunywa bia ili kuanzisha uhusiano mzuri na babu. Wahenga wanaweza kuathiri walio hai na wanadhaniwa kuonekana katika umbo la fisi. Ingawa hakuna ibada ya mababu, dhabihu kwa mababu hufanywa wakati inahofiwa kuwa wamekasirika. Mababu husababisha shida tu kwa jamaa wa karibu. Uchawi sio sifa kuu ya dini ya Iraqw, lakini Wairaki wanaamini kwamba watu fulani wanaweza kufanya uchawi na kuleta maafa kwa wengine kwa kutumia wanyama.
Mtaalamu mkuu wa kidini katika jamii ya Iraqw ni mwaguzi au mvua mvua (qwaslare). Wataalamu hawa, ambao wanaweza kuwa wanaume au wanawake, husimamia kubainisha ni ibada gani zinazopaswa kufanywa kwa manufaa ya mtu binafsi na kwa nchi. Ujuzi wa uaguzi kawaida hupitishwa kwa njia za jamaa. Waaguzi hawaombi malipo, lakini watu huwapa zawadi au kuwasaidia katika kilimo kwa malipo ya jitihada zao. Watu ambao wanaweza kutabiri kwa ajili ya kaunti wanafikiriwa kuwa wanatoka kwa ukoo wa Manda pekee.
Sadaka hutolewa kwa Lo’a[4], netlangw[5] na kwa mababu. Kwa kuongezea, Wairaqw wanashikilia mila ya nchi nzima, ya kufafanua mipaka ili kuitakasa ardhi. Ibada za mavuno pia hufanyika kwa shukrani kwa Lo’a.
Timiza Kusudi la Nafsi Yako kama Mtu Mwenye Maadili na Upendo
"Njia muhimu na yenye changamoto zaidi ya kuwaheshimu mababu zetu ni kutimiza uwezo wetu binafsi na kusudi la maisha hapa Duniani. Tamaduni nyingi hudumisha kwamba kila mmoja wetu ana hatima ya kipekee au karma ya kutimiza na kwamba tunaifanya iwe kipaumbele cha juu kukumbuka maagizo haya asilia na kufanya kile kinachohitajika ili kueleza zawadi zetu, mapenzi yetu ya kweli, na nafsi zetu halisi. Mababu wanaonekana kama washirika katika mchakato huu wa kukumbuka na hifadhi ya nguvu na msaada ili kutusaidia kujumuisha uwezo wetu katika maisha haya. Kinyume chake, wakati tumepoteza kugusa kwa maana ya kusudi kubwa zaidi, ikiwa tuna bahati, mababu wanaweza kuleta mabadiliko ya maisha yenye lengo la kutuunganisha zaidi na hamu ya nafsi yetu na kuongeza ufahamu wa makubaliano yaliyofanywa kabla ya kuzaliwa kwetu.
Mazungumzo ya hatima na wito ni sawa na nzuri; hata hivyo, ni vigumu kutimiza uwezo wetu kamili hadi maisha na mahusiano yetu yawe katika mpangilio. Kazi hii ya taratibu na inayoendelea ya kuwa mtu mwenye ufahamu inaweza kujumuisha mambo kama vile kujifunza jinsi ya kueleza hisia kwa njia zinazofaa, kujitolea kusema ukweli katika mahusiano, kufikia usaidizi unaohitajika ili kupata kiasi, kutafuta elimu ili kujiboresha, kutunza vizuri zaidimiili yetu, na kwa ujumla kukubali wajibu mkubwa zaidi wa kuwa mwanadamu mwenye upendo na anayetegemewa. Chochote kinachotusaidia kuwa watu waadilifu zaidi, wenye usawaziko, na wenye mioyo iliyo wazi ni mojawapo ya matoleo yenye nguvu na ya dhati tunayoweza kutoa kwa mababu zetu.
Jambo la kushangaza ni kwamba mambo yale yale ambayo yangetuangusha mara nyingi ni sehemu ya urithi wetu kutoka kwa mababu wa familia. Ulevi, mifumo ya unyanyasaji wa kimwili na kingono, ukatili wa kihisia na kutofanya kazi vizuri, misimamo mikali ya kidini, ubaguzi wa rangi, ubaguzi wa kijinsia, majeraha yanayohusiana na pesa na umaskini, mwelekeo wa magonjwa ya kimwili na kiakili, na sumu elfu moja na moja nyingine zote zinaweza kupitishwa kwa njia ya damu pale wanapolala, mbegu katika wasifu wetu wa karmic ambazo, zikimwagiliwa na hali sahihi, zinaweza kukua na kuwa kutofanya kazi kikamilifu. Changamoto hizi zikieleweka ipasavyo zinaweza kutuelekeza kwa uwazi katika mwelekeo wa dawa, mara nyingi rasilimali ya ndani ambayo pia tunabeba kama urithi wa mababu ambao umelala. Kwa mfano, unyanyasaji wa kimwili unaweza kuwa upotoshaji wa zawadi ya ushujaa wenye afya, hofu ya uhaba inaweza kufunika jeraha ambalo halijapona katika ukoo wa watoa huduma hodari, au uraibu unaweza kuwa njia ya kuzima hisia zinazohitajika kwa waganga, wasanii, na wapenzi. Kwa njia hii, mababu wanaweza kuwa chanzo cha shida na suluhisho, lakini kila wakati tunapofanya maamuzi sahihi tunapokabiliwa na mifumo hii ya urithi, tunajiinua sisi wenyewe na roho zao.”[6]
Tekeleza Matendo Chanya kwa Jina la Wahenga
Takriban mila zote zina njia fulani ya kutambua manufaa ya kiroho ya matendo mema na ukarimu. Hisani katika mila za Ukristo, sadaqah katika Uislamu, tzedakah katika Dini ya Kiyahudi, na dana katika Ubuddha na Uhindu ni maneno machache tu ya kidini ya mada ya karibu ya kutekeleza ukarimu na kuthibitisha uhusiano wetu na kuwajali wengine. Njia za kimapokeo za maisha za kiasili pia zina mwelekeo wa kusisitiza hitaji la kugawana mali na baraka zinazotokana na kuishi maisha ya kusaidia, yenye mwelekeo wa huduma. Shaman wa Kimongolia Sarangerel, rafiki na mwalimu, alielezea shamanism nusu kwa mzaha kama sayansi ya uhandisi hiimori au "windhorse," na aliandika kwamba:
“Nguvu hii huwekwa ndani ya kifua na itatofautiana ukubwa kulingana na jinsi mtu anavyoitumia na kuikusanya. Winhorse yenye nguvu sana inaruhusu mtu kufikiri kwa uwazi na kwa uchambuzi na kuona kwa njia ya udanganyifu. Windhorse ni nguvu ambayo inaruhusu shamans na watu wengine wenye nguvu kutimiza kile kinachohitajika kufanywa kwa urahisi na kwa urahisi… Matumizi ya nguvu za kibinafsi kuelekea malengo mabaya au kuharibu usawa wa ulimwengu humaliza farasi wa upepo… Windhorse inaweza kuongezwa kwa vitendo vya kurejesha usawa katika ulimwengu. ulimwengu na kupitia matendo ya kidini.” 55
"Kwa njia hii, kujihusisha katika vitendo vya upendo na kusaidia kweli husababisha mkusanyiko wa nishati inayoonekana na inayoweza kutumika katika uwanja wa nguvu au mwili wa yule anayechukua hatua.
Watu wengi kwa silika huelewa kanuni inayohusiana kwamba athari za nguvu za vitendo zinaweza, angalau kwa kiwango fulani, kuelekezwa au kuunganishwa na wengine ambao hawakufanya vitendo wenyewe. Ili kufafanua hili, hebu fikiria mtu akichanga kwa faragha shilingi milioni kumi kwa jina lako kwa ajili ya kulisha na makazi ya watu wasio na makao katika eneo lako. Linganisha hili na mtu anayefanya tambiko la kibinafsi ili kuweka wakfu kitendo kinachokuja cha mauaji ya kimbari kwa jina lako; ni wazi si nzuri kama ya kwanza. Kwa hali yoyote si wewe unayefanya vitendo. Kanuni hii bado inatumika sana kupitia utaratibu wa kutoa michango ya hisani kwa jina la waliokufa hivi karibuni na wapendwa wao hata katika ulimwengu wa Magharibi.
Kuwa na mwelekeo wazi, shughuli ya maana, na kuunganishwa kibinafsi na mchakato wa kuinua ufahamu wa mpendwa wako aliyekufa yote husaidia kuimarisha ufanisi wa mazoezi haya. Kwa mfano, ikiwa unaona kwamba roho ya nyanya yako haina amani au ikiwa ni mzima na ungependa tu kusherehekea maisha na roho yake, fikiria hasa kuweka wakfu hatua chanya kwake badala ya kwa mababu zako wote kwa ujumla. Kadiri lengo la toleo liwe mahususi, ndivyo athari zinavyokolea zaidi. Pia, jaribu kuchagua aina ya huduma au kitendo kinacholingana na maisha na roho ya kipekee ya mpokeaji. Ikiwa baba yako alikuwa mbaguzi wa rangi au alihusika katika unyanyasaji wa nyumbani, unaweza kuchangia shirika la usaidizi linalofanya kazi ya uponyaji wa rangi au makazi ya wanawake waliopigwa. Vivyo hivyo, ikiwa marehemu alipenda maua ya porini, siku maalum ya huduma kwa Jumuiya ya Mimea Asilia inaweza kuongeza ukaribu, malipo ya kihisia, na ufanisi wa toleo hilo. Hatimaye, kuchukua muda kuweka dhamira wazi na kuunganishwa kihisia kwenye mchakato kunaweza kusaidia kuhakikisha nishati chanya inayozalishwa inafikia lengo lililokusudiwa.
Ingawa vitendo vinavyohusika zaidi vya huduma ni vya kustaajabisha, kujitolea zaidi rahisi kunaweza pia kuwa na nguvu. Kwa mfano, hebu tuseme kwamba nina ndoto ya kutatanisha kuhusu babu yangu ambaye alikufa mwezi uliopita, na nimebaki na hisia ya kusumbua kwamba anaweza kuwa bado hajapita kwenye eneo la mababu. Baadaye asubuhi, ninajikuta katika darasa la yoga na mwalimu anatualika kuweka wakfu kipindi chetu cha yoga kwa nia fulani mahususi. Nikikumbuka ndoto hiyo, mimi hutulia na kutoa sauti kwa ndani au kwa utulivu, “Ninatoa nishati chanya kutoka kwa kipindi hiki cha yoga kwa ustawi wa babu yangu; roho yake iwe na amani na kuungana na mababu zetu wenye upendo.” Katika darasa lote mimi humshikilia mara kwa mara katika ufahamu wangu, nikimwona akiwa amezungukwa na upendo na mwanga, na kwa njia hii kuthibitisha uhusiano kati yangu na lengo la maombi yangu. Hatimaye, mwishoni mwa darasa, ninachukua muda kuibua taswira ya nyanja ya mwanga, farasi wa upepo aliyekusanywa kutoka kwa mazoezi haya ya kiroho yaliyolenga, na ninaona mwanga huu unaozunguka roho ya babu yangu, na kumletea furaha na ustawi. Kwa njia hii, ninaunganisha nguvu ya dhamira iliyolenga na nishati inayoweza kutumika inayotokana na hatua rahisi chanya kwa njia ambayo ni ya manufaa na ya kuinua roho ya babu yangu. Kujitolea kwa sifa kutoka kwa matendo mema makubwa na madogo ni zoea lenye matokeo hasa kwa wale wasiojua ukweli wa mababu wa kale au ambao hawapendi kuwasiliana moja kwa moja na roho lakini bado wanataka kuheshimu kumbukumbu ya wapendwa wao.”[7]
Kukaa Wazi kwa Mawasiliano ya moja kwa moja kutoka kwa mababu
“Inaaminika kwamba mawasiliano ya moja kwa moja na mizimu ya mababu yanaweza kusitawishwa kupitia desturi; hata hivyo, mawasiliano yanaweza pia kutokea yenyewe kwa njia kama vile mguso wa ndoto, kukutana na mtu wa kuamka, na usawazishaji. Tunapokuwa na mfumo wa kupokea mawasiliano yao, kazi yao inafanywa kuwa rahisi, na tuko wazi kwa kufurahia uhusiano wa fahamu na unaoendelea.
Jambo muhimu ni kuhakikisha kwamba unajishughulisha zaidi na mababu wenye upendo, waliobadilika na sio na mizimu inayokinzana au hata ya ujanja au mawazo yako tu. Inaaminika kwamba mababu waliobadilika na kusaidia wanaweza pia kuongoza kwa upendo mgumu na kujieleza kwa njia zenye utata na fumbo na kusema tofauti kati ya hizo mbili tena ni jambo linalokuja na mazoezi. Kuchukua muda tu kushauriana na silika yako mara nyingi inatosha kuamua ikiwa unazungumza na roho au wewe mwenyewe.
Kuzungumza au hata kusikiliza tu watu waliokufa, hata ikiwa ni watu wako wapendwa waliokufa, huelekea kuinua nyusi chache, na baadhi ya wasiwasi unaweza kuwa halali. Kuhusiana na kusikia sauti, uzoefu wa mawasiliano na marehemu mara nyingi ni kiashiria cha mchakato wa kisaikolojia au kuvunja ukweli. Iwapo wewe au wale walio karibu nawe wana shaka yoyote kuhusu iwapo ubongo wako umeruka kutoka kwenye fuvu lake la kichwa fikiria kutafuta usaidizi kutoka kwa mtaalamu, mtaalamu wa magonjwa ya akili, mshauri msaidizi, au rafiki. Wasiwasi wa kawaida zaidi unahusu kutofautisha mazungumzo ya kiakili na mawasiliano ya moja kwa moja ya roho, uboreshaji ambao[8] nimepata huja tu na usawa wa mashaka mazuri pamoja na mazoezi ya muda.
Kinyume kabisa na maandiko
Itaonekana kwa urahisi na msomaji kwamba imani hizi zote katika ibada ya mababu na kuwasiliana na mababu baada ya kifo zote zinapingana kikamilifu na mafundisho ya wazi ya maandiko "wafu hawajui lolote". Pia itathaminiwa kwamba imani hizi zimekita mizizi katika jamii ya Kusini mwa Ulimwengu. Mwanzoni mwa sura ya 17 tuliona kwa kiasi fulani cha huzuni kwamba tunapokabiliwa na ukweli kwamba “wafu hawajui lolote” miitikio ya kawaida zaidi itatia ndani kukana na kupinga. Kukanusha huko na upinzani upo kwa sababu ya orodha kubwa ya imani ambayo inashikiliwa na wengi kuhusiana na ibada ya mababu. Imani katika Biblia na imani katika ibada ya wazazi wa kale haipatani. Tunasisitiza hapa kwamba kama Ndugu katika Kristo hatuamini ibada ya mababu; tumetoa maelezo ya imani hizi kwa muktadha tu. Itachukua kiwango kikubwa cha juhudi kuwashawishi yoyote katika Ulimwengu wa Kusini kwamba wanahitaji kuachana na imani hizi potofu. Wengi watajaribu kuendelea na ibada ya mababu licha ya kugeukia Injili, hii sio kitu ambacho kinaweza kueleweka kwa urahisi, na mara nyingi hukoswa na wamisionari wa kaskazini mwa ulimwengu. Walakini, baada ya muda kutolingana kwa mifumo hii ya imani kutadhihirika sana. Kwa upendo na huruma kubwa mmisionari anahitaji kuelewa imani za watu binafsi na kwa uangalifu mkubwa na kuzingatia hisia zao kujitahidi kuonyesha makosa ya mazoea hayo.
[1] Marejeleo ya kina ya moja kwa moja kwa https://ancestralmedicine.org/five-ways-to-honor-your-ancestors/ (Daniel Foor) yanapatikana katika sura hii yote. Ndugu katika Kristo hawaamini kuwa ibada ya mababu.
[2] https://centeringspace.org/wp-content/uploads/2019/10/Click-here-for-a-PDF-of-the-prayer-for-October-29.pdf
[3] Tunafanya hivi kwa muktadha, sio kwa sababu tunahimiza kufuata imani hizi.
[4] Lo’a ni mungu mwanamke aliyeumba ardhi. Anahusishwa na jua, anga, na mvua. Yeye ni mungu mkarimu na mama, ambaye anajumuisha sifa zote za mama bora. Yeye ni wa kupendeza na mpole na huwapa afya na uzazi watoto wake; dhabihu hutolewa kwa heshima yake kuomba kuzuia magonjwa, kuleta mvua au kutoa shukrani kwa mavuno mengi au nyakati nzuri.
[5] Netlangw ni mungu wa kiume ambaye anawakilisha roho za kidunia zinazokaa mito, mito, na chemchemi za maji pamoja na mapango, milima na misitu. Anafanana na binadamu kwa sura na utu na Wabulu wanamhusisha na matatizo ya kila siku ya jamii.
[6] Nukuu ya moja kwa moja kutoka kwa Daniel Foor
[7] Njia Tano za Kuheshimu Mababu zako - Daniel Foor
[8] Kumbuka: hii ni nukuu ya moja kwa moja kutoka kwa Daniel Foor - sio Carl Hinton