Ẹ̀KỌ́ BÍBÉLÌ LẸ́TÀ ÀWỌN CHRISTADELPHIAN
Ẹ̀KỌ́ 13
Àwọn Júù Nínú Ìtàn — Apá Kìíní
KÍKA • JẸ́NẸ́SÍSÌ 37
Ìtàn kan tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Abrahamu
Ìtàn Ísírẹ́lì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìlérí Ọlọ́run sí Abrahamu. Ọmọ Abrahamu Ísáákì ní ọmọ kan tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Jakọbu, ẹni tí Ọlọ́run pè ní Ísírẹ́lì lẹ́yìn náà. Àwọn ọmọkùnrin Jakọbu méjìlá di baba àwọn ẹ̀yà Ísírẹ́lì méjìlá. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ìtàn, “àwọn ọmọ Ísírẹ́lì” ni ọ̀rọ̀ tó péye jù; orúkọ “Júù” di ohun tí a máa ń lò lọ́pọ̀ nígbà tó yá, pàápàá ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Juda.
Jósẹ́fù àti ìrìn sí Ejibiti
Jósẹ́fù, ọ̀kan lára àwọn ọmọ kékeré Jakọbu, ni àwọn arákùnrin rẹ̀ tí owú ń jẹ tà, a sì mú un lọ sí Ejibiti. Lẹ́yìn àwọn ìdánwò líle, Ọlọ́run mú kí ó di alákòóso níbẹ̀. Nígbà tí ebi dé, Jakọbu àti ìdílé rẹ̀ lọ sí Ejibiti, níbi tí a ti pa oúnjẹ mọ́ lábẹ́ ìtọ́sọ́nà Jósẹ́fù. Ohun tí ó bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìgbàlà nígbẹ̀yìn di àkókò ìnilára: àwọn ìran ọmọ Ísírẹ́lì tó tẹ̀lé di ẹrú àwọn ará Ejibiti.
Ọlọ́run ń ṣiṣẹ́ láàrín àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ nira: Ìtàn Jósẹ́fù ju ìtàn tó ń fa ọkàn lọ. Ó fi ìtọ́jú Ọlọ́run tó ga ju ìṣẹ̀lẹ̀ lọ hàn, ó sì pèsè ọ̀nà fún Exodus, nígbà tí Ọlọ́run mú Ísírẹ́lì jáde kúrò nínú ẹrú, Ó sì dá wọn sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè májẹ̀mú.
Òmìnira kúrò nínú ẹrú
Ọlọ́run gbé Mósè dìde láti darí àwọn ọmọ Ísírẹ́lì jáde kúrò ní Ejibiti. Ní ìrìn pípẹ́ kọjá aginjù, Ó pèsè oúnjẹ, omi àti ààbò. Nígbà tó yá Nehemáyà rántí ìtọ́jú Ọlọ́run pé:
“Ìwọ tún fún wọn ní ẹ̀mí rere rẹ láti kọ́ wọn, ìwọ kò sì dá manna rẹ dúró kúrò lẹ́nu wọn, ìwọ sì fún wọn ní omi fún òùngbẹ wọn. Bẹ́ẹ̀ ni fún ogójì ọdún ni ìwọ tọ́jú wọn ní aginjù, wọn kò ṣaláìní ohunkóhun; aṣọ wọn kò gbó, ẹsẹ̀ wọn kò sì wú.”
Nehemáyà 9:20–21 • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Àwọn ènìyàn májẹ̀mú ní Sinai
Ní Òkè Sinai, Ọlọ́run pe Ísírẹ́lì láti jẹ́ àwọn ènìyàn tí a yà sọ́tọ̀ fún Un. Ipò pàtàkì wọn wá pẹ̀lú ojúṣe: kí wọ́n gbọ́ ohùn Ọlọ́run, kí wọ́n sì pa májẹ̀mú Rẹ̀ mọ́.
“Nítorí náà báyìí, bí ẹ̀yin bá gbọ́ ohùn mi ní tòótọ́, tí ẹ sì pa májẹ̀mú mi mọ́, nígbà náà ni ẹ̀yin yóò jẹ́ ìṣúra pàtàkì fún mi ju gbogbo ènìyàn lọ: nítorí gbogbo ayé jẹ́ ti mi.”
Ẹ́kísódù 19:5 • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Àwọn ènìyàn náà dáhùn pé, “Gbogbo ohun tí OLUWA ti sọ ni àwa yóò ṣe” (Ẹ́kísódù 19:8). Ọlọ́run fún wọn ní òfin Rẹ̀ nípasẹ̀ Mósè, pẹ̀lú Sábáàtì gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ ọ̀sẹ̀ tí a yà sọ́tọ̀ kúrò nínú iṣẹ́ ojoojúmọ́.
Ìṣòro náà kì í ṣe òfin
Òfin Ọlọ́run dára, ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn náà kùnà léraléra láti pa á mọ́. Ìtàn wọn fi ẹ̀kọ́ kan hàn tí ó kan gbogbo aráyé: mímọ ohun tó tọ́ kò mú ìfẹ́ ènìyàn láti ṣẹ̀ kúrò. Ísírẹ́lì nílò àánú Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí àwa náà. Òfin náà kọ́ wọn bí Ọlọ́run ṣe fẹ́ kí wọ́n gbé, ṣùgbọ́n òfin fúnra rẹ̀ kò lè mú ọkàn àìgbọ́ràn di olóòótọ́.
Ísírẹ́lì béèrè fún ọba
Lẹ́yìn tí wọ́n wọ ilẹ̀ ìlérí, àwọn Onídàájọ́ darí Ísírẹ́lì fún ọ̀pọ̀ ọdún. Ọlọ́run ni Ọba tòótọ́ wọn. Nígbẹ̀yìn àwọn ènìyàn béèrè fún ọba ènìyàn bí àwọn orílẹ̀-èdè yí wọn ká. Ọlọ́run sọ fún Samueli pé:
“Wọn kò kọ ìwọ sílẹ̀, ṣùgbọ́n èmi ni wọ́n kọ̀, kí èmi má bàa jọba lórí wọn.”
1 Samueli 8:7 (apá kan) • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Saulu di ọba àkọ́kọ́ Ísírẹ́lì. Dáfídì tẹ̀lé e, lẹ́yìn náà Sólómọ́nì ọmọ Dáfídì. A ṣàpèjúwe Dáfídì gẹ́gẹ́ bí ọkùnrin tí ọkàn rẹ̀ bá ti Ọlọ́run mu, Ọlọ́run sì ṣe àwọn ìlérí pàtàkì sí i tí a ó kẹ́kọ̀ọ́ nínú ẹ̀kọ́ tó tẹ̀lé.
Ìjọba náà pín
Lẹ́yìn ikú Sólómọ́nì, Rehoboamu ọmọ rẹ̀ kọ ìbéèrè àwọn ènìyàn láti mú ẹrù wọn rọrùn. Ó kọ ìmọ̀ràn ọlọ́gbọ́n, ó sì dáhùn ní líle pé:
“Baba mi mú àjàgà yín wuwo, èmi yóò sì fi kún àjàgà yín: baba mi fi okùn nà yín, ṣùgbọ́n èmi yóò fi àkekèé nà yín.”
1 Àwọn Ọba 12:14 (apá kan) • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Ẹ̀yà mẹ́wàá tẹ̀lé Jeroboamu, wọ́n sì dá ìjọba àríwá tí a sábà ń pè ní Ísírẹ́lì sílẹ̀. Juda àti Benjamini dúró pẹ̀lú Rehoboamu ní ìjọba gúúsù, tí a sábà ń pè ní Juda.
| ÀKÓKÒ | ÌJỌBA ÀRÍWÁ | ÌJỌBA GÚÚSÙ |
|---|---|---|
| Lẹ́yìn Sólómọ́nì | Ísírẹ́lì — ẹ̀yà mẹ́wàá lábẹ́ Jeroboamu | Juda — pàápàá Juda àti Benjamini lábẹ́ Rehoboamu |
| Olú ìlú / ìjọsìn | Samaria di olú ìlú nígbà tó yá; àwọn ibi ìjọsìn olùdíje dàgbà | Jerusalẹmu dúró gẹ́gẹ́ bí olú ìlú, tẹ́ńpìlì sì wà níbẹ̀ |
| Òpin ìjọba | Asiria ṣẹ́gun rẹ̀ ní ọ̀rúndún 8 ṣáájú Kristi | Bábílónì ṣẹ́gun rẹ̀ ní ọ̀rúndún 6 ṣáájú Kristi |
| Lẹ́yìn ìgbèkùn | Kò sí ìjọba àríwá tí a tún dá padà gẹ́gẹ́ bí ti tẹ́lẹ̀ | Ọ̀pọ̀ àwọn ìgbèkùn Juda padà lẹ́yìn ìgbèkùn Bábílónì |
Àwọn ìkìlọ̀ tí a kọ̀ léraléra
Àwọn ìwé Àwọn Ọba àti Króníkà ṣàkọsílẹ̀ àpẹrẹ àìgbọ́ràn, ìkìlọ̀, àtúnṣe fún ìgbà díẹ̀ àti ìkùnà lẹ́ẹ̀kan síi. Ọlọ́run rán àwọn wòlíì nítorí Ó ṣàánú àwọn ènìyàn Rẹ̀, ṣùgbọ́n a sábà kọ àwọn ìkìlọ̀ wọn.
“OLUWA Ọlọ́run àwọn baba wọn sì ránṣẹ́ sí wọn nípasẹ̀ àwọn ojiṣẹ́ rẹ̀, ó ń dìde ní kutukutu, ó sì ń rán; nítorí ó ṣàánú àwọn ènìyàn rẹ̀ àti ibi ìgbé rẹ̀: ṣùgbọ́n wọ́n fi àwọn ojiṣẹ́ Ọlọ́run ṣe ẹlẹ́yà, wọ́n kọ ọ̀rọ̀ rẹ̀ sílẹ̀, wọ́n sì ṣe àwọn wòlíì rẹ̀ ní ìkà, títí ìbínú OLUWA fi dìde sí àwọn ènìyàn rẹ̀, títí kò fi sí ìwòsàn mọ́.”
2 Króníkà 36:15–16 • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Ìgbèkùn — àti ìpadà
Ìjọba àríwá kọ́kọ́ ṣubú sí Asiria. Lẹ́yìn náà Bábílónì ṣẹ́gun Juda, a sì pa Jerusalẹmu àti tẹ́ńpìlì run. Síbẹ̀ Ọlọ́run kò fi ète Rẹ̀ sílẹ̀. Lẹ́yìn ìgbèkùn Bábílónì, ọ̀pọ̀ ènìyàn láti Juda padà sí ilẹ̀ náà, wọ́n sì tún tẹ́ńpìlì àti Jerusalẹmu kọ́. Hágáì, Sekaráyà àti Málákì jẹ́ ti àkókò Májẹ̀mú Láéláé tó tẹ̀lé yìí.
Ọ̀nà tó péye jù láti ṣàpèjúwe àwọn ìgbèkùn: Ó rọrùn ju òtítọ́ lọ láti sọ pé gbogbo ọmọ ẹ̀yà àríwá parẹ́ tàbí pé gbogbo Júù padà lẹ́yìn Bábílónì. Bíbélì fúnra rẹ̀ fi ìrìn láàárín ẹ̀yà àti ilẹ̀ hàn. Ohun tí ó parí ni ìjọba àríwá olómìnira; lẹ́yìn náà àwọn àwùjọ Júù wà ní ilẹ̀ náà àti káàkiri ayé.
Láàárín àwọn Májẹ̀mú
Ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún wà láàárín àwọn ìwé àsọtẹ́lẹ̀ Májẹ̀mú Láéláé tó kẹ́yìn àti àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí Májẹ̀mú Tuntun fi bẹ̀rẹ̀. Ẹ̀kọ́ ìpilẹ̀ so àkókò yìí pọ̀ mọ́ àwòrán Amọsi ti ìyàn “gbọ́ ọ̀rọ̀ OLUWA”:
“Kíyèsi i, ọjọ́ ń bọ̀, ni Olúwa OLUWA wí, tí èmi yóò rán ìyàn sí ilẹ̀ náà, kì í ṣe ìyàn oúnjẹ, tàbí òùngbẹ omi, bí kò ṣe ti gbígbọ́ ọ̀rọ̀ OLUWA.”
Amọsi 8:11 • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Nígbà tí Jòhánù Onítẹ̀bọmi bẹ̀rẹ̀ sí í waasu, ó pèsè ọ̀nà fún Olúwa Jesu Kristi. A bí Jesu sínú àwọn Júù; bẹ́ẹ̀ náà ni àwọn aposteli rẹ̀ àti àwọn onígbàgbọ́ àkọ́kọ́. A kò lè lóye Kristẹni dáadáa bí a bá gbàgbé ìpìlẹ̀ Júù rẹ̀.
Jesu, Jerusalẹmu àti ojúṣe
Májẹ̀mú Tuntun ṣàkọsílẹ̀ ìtakò tó lágbára sí Jesu láti ọ̀dọ̀ àwọn aṣáájú Júù kan àti ogunlọ́gọ̀ kan ní Jerusalẹmu. Ó tún ṣàkọsílẹ̀ pé Pọ́ńtíọ̀sì Pílátù, gómìnà Romu, fún ni ní àṣẹ fún kíkàn Jesu mọ́gi. Mátíù ṣàkọsílẹ̀ pé ogunlọ́gọ̀ náà sọ pé:
“Ẹ̀jẹ̀ rẹ̀ wà lórí wa àti lórí àwọn ọmọ wa.”
Mátíù 27:25 • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
A kò gbọdọ̀ lo ẹsẹ̀ yìí lọ́nà àìtọ́: Àwọn ọ̀rọ̀ yìí ṣàpèjúwe ogunlọ́gọ̀ kan pàtó ní àkókò kan pàtó. Wọn kò fún wa ní àṣẹ láti dá àwọn Júù ìran tó tẹ̀lé lẹ́bi ikú Jesu. Jesu, àwọn aposteli àti àwọn onígbàgbọ́ àkọ́kọ́ jẹ́ Júù fúnra wọn. Ìhìn Rere ń pe gbogbo ènìyàn — Júù àti Keferi — sí ìrònúpìwàdà, ìgbàgbọ́ àti ìgbọràn.
Jerusalẹmu lábẹ́ Romu
Ní nǹkan bí ogójì ọdún lẹ́yìn ikú àti àjíǹde Jesu, ìṣọ̀tẹ̀ àwọn Júù sí Romu parí nígbà tí Romu gba Jerusalẹmu, wọ́n sì pa tẹ́ńpìlì run ní AD 70. Ìjà mìíràn, pàápàá ìṣọ̀tẹ̀ Bar Kokhba ní AD 132–135, mú ìparun àti ìṣípo míì wá. Síbẹ̀ diaspora Júù ti wà fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún ṣáájú, àwọn àwùjọ Júù sì ń tẹ̀síwájú láti wà nínú ilẹ̀ náà àti ní òkè òkun.
Títàn ká — síbẹ̀ wọ́n ṣì jẹ́ ènìyàn kan
Deuteronomi ti kìlọ̀ fún Ísírẹ́lì pé àìṣòtítọ́ sí májẹ̀mú tí ń tẹ̀síwájú yóò mú títàn ká láàárín àwọn orílẹ̀-èdè wá. Ọ̀rọ̀ náà lágbára:
“OLUWA yóò sì tú ọ ká láàárín gbogbo ènìyàn, láti òpin ayé kan dé òpin kejì.”
Deuteronomi 28:64 (apá kan) • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Jálẹ̀ ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, àwọn àwùjọ Júù gbé ní Middle East, Europe, North Africa àti ibi jíjìn síi. Wọ́n ṣe àfikún pàtàkì sí àwọn àwùjọ tí wọ́n ń gbé, ṣùgbọ́n wọ́n tún fara da ìyàsọ́tọ̀, ìlépa jáde àti ìwà ipá léraléra.
Holocaust
Àpẹẹrẹ tó burú jù ní ọjọ́ òde-òní ni Holocaust ní Ogun Àgbáyé Kejì, nígbà tí Nazi Germany àti àwọn alábàáṣiṣẹ́ rẹ̀ pa nǹkan bí mílíọ̀nù mẹ́fà àwọn Júù lọ́nà ètò. Ìwà-ìkà tí ènìyàn ṣe ni èyí, a kò gbọdọ̀ dá a láre, yìn ín, tàbí lo ó gẹ́gẹ́ bí ìdáláre ẹ̀kọ́ ẹ̀sìn fún ìkórìíra. Ẹ̀kọ́ Kristẹni kò fúnni ní àṣẹ kankan fún antisemitism, ìkórìíra àwọn Júù.
Ẹ̀kọ́ fún gbogbo ìran: Àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì àti ìtàn Júù yẹ kí ó mú ìbẹ̀rù Ọlọ́run, kíkà Ìwé Mímọ́ pẹ̀lú àkíyèsí àti ìrẹ̀lẹ̀ wá — kì í ṣe ẹ̀gàn sí àwọn ènìyàn mìíràn. Bíbélì dá ìgbéraga, ìwà ìkà àti ìkórìíra lẹ́bi léraléra.
Ìtàn tí ń tẹ̀síwájú
Ìtàn àwọn Júù kò parí nínú ìgbèkùn tàbí inúnibíni. Láti ọ̀rúndún kọkàndínlógún lọ, iye àwọn Júù tó padà sí ilẹ̀ náà pọ̀ sí i, ní 1948 a sì dá Orílẹ̀-Èdè Ísírẹ́lì òde-òní sílẹ̀. Àwọn ẹ̀kọ́ tó tẹ̀lé yóò wo ìtumọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ tí àwọn Christadelphian rí nínú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí. Fún báyìí, kókó ni pé àwọn ènìyàn tí ìtàn wọn bẹ̀rẹ̀ nínú Jẹ́nẹ́sísì ṣì wà nínú ìtàn ayé lónìí.
Ìtàn ní ṣókí
| ÀKÓKÒ | ÌDÀGBÀSÓKÈ PÀTÀKÌ |
|---|---|
| Àwọn baba ńlá sí Exodus | Abrahamu, Ísáákì àti Jakọbu; Jósẹ́fù ní Ejibiti; Ísírẹ́lì dàgbà di ènìyàn kan, a sì mú wọn jáde kúrò nínú ẹrú. |
| Àwọn ìjọba àti ìgbèkùn | Ìjọba pín; Ísírẹ́lì ṣubú sí Asiria, Juda sì ṣubú sí Bábílónì; ọ̀pọ̀ láti Juda padà lẹ́yìn náà. |
| Àkókò Romu àti diaspora | A pa Jerusalẹmu run ní AD 70; ìdàrúdàpọ̀ míì tẹ̀lé ní AD 132–135; ìgbésí ayé Júù tẹ̀síwájú nínú ilẹ̀ náà àti ní òkè òkun. |
| Àkókò òde-òní | Àwọn àwùjọ Júù yè ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún inúnibíni; Holocaust pa nǹkan bí mílíọ̀nù mẹ́fà Júù; a dá Ísírẹ́lì sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí orílẹ̀-èdè ní 1948. |
ÀKÓTÁN
1. Ísírẹ́lì dàgbà láti ìdílé Abrahamu. Ísáákì àti Jakọbu tẹ̀lé Abrahamu; a pe Jakọbu ní Ísírẹ́lì, àwọn ọmọ rẹ̀ sì di baba ẹ̀yà méjìlá.
2. Ọlọ́run mú Ísírẹ́lì jáde kúrò ní Ejibiti. Ní Sinai Ó bá wọn dá májẹ̀mú, Ó fún wọn ní òfin Rẹ̀, Ó sì pè wọn láti jẹ́ ènìyàn tí a yà sọ́tọ̀ fún Un.
3. Ìjọba pín, méjèèjì sì ṣubú. Asiria ṣẹ́gun Ísírẹ́lì, Bábílónì sì ṣẹ́gun Juda; ọ̀pọ̀ láti Juda padà sí ilẹ̀ náà lẹ́yìn náà.
4. Jesu àti àwọn Kristẹni àkọ́kọ́ jẹ́ Júù. Májẹ̀mú Tuntun kò fúnni ní ìpìlẹ̀ kankan fún dídá gbogbo Júù ìran tó tẹ̀lé lẹ́bi.
5. Ìtàn Júù tẹ̀síwájú ní diaspora àti inúnibíni. Pẹ̀lú ìjìyà burúkú, pẹ̀lú Holocaust, àwọn àwùjọ Júù yè, wọ́n sì ṣì jẹ́ apá ìtàn ayé lónìí.
Àwọn orí láti ka: Deuteronomi 28 • 2 Króníkà 36:11–23
KỌ́ SÍ ỌKÀN • AÍSÁYÀ 43:11–12
“Èmi, àní èmi, ni OLUWA; lẹ́gbẹ̀ẹ́ mi kò sí olùgbàlà. Èmi ti kéde, mo ti gbàlà, mo sì ti fi hàn, nígbà tí kò sí ọlọ́run àjèjì láàárín yín: nítorí náà ẹ̀yin ni ẹlẹ́rìí mi, ni OLUWA wí, pé èmi ni Ọlọ́run.”
Aísáyà 43:11–12 • Ìtumọ̀ olóòtítọ́ láti ọ̀rọ̀ KJV
Christadelphian Bible Mission
Box CBM, 404 Shaftmoor Lane, Birmingham B28 8SZ, England
CHRISTADELPHIAN BIBLE MISSION • Ẹ̀KỌ́ 13